U političkoj povijesti Srbije rijetko šta se doista završava - većina pojava tek mijenja oblik, naziv i nosioce. Raspad Saveza komunista Jugoslavije (SKJ) početkom 1990-ih formalno je označio kraj jednopartijskog sistema, ali suštinski je otvorio prostor za njegovo regeneriranje u novim oblicima, piše Stav.ba.

Anatomija sistemskog kontinuiteta

Transformacija je bila više kadrovska i simbolička nego idejna; kontinuitet nije bio prekinut, već je nastavio da djeluje kroz nove političke formacije koje su, svaka na svoj način, baštinile naslijeđe partijske države.

Tri ključne frakcije koje su proizašle iz raspada SKJ u Srbiji predstavljaju osnovne koordinatne tačke srpske političke scene: Socijalistička partija Srbije (SPS), Srpski pokret obnove (SPO) i Demokratska stranka (DS). Sve tri su, uprkos retoričkim razlikama, bile ideološki i kadrovski prožete ostacima komunističke elite i njenih struktura moći.

Spiralna evolucija autoritarnog pluralizma

SPS, predvođen Slobodanom Miloševićem, predstavljao je najdirektniju liniju kontinuiteta s SKJ. Ideološki transformisan iz rigidnog socijalizma u nacional-populističku verziju "državotvorne odgovornosti", SPS je ostao oslonac svih hibridnih političkih formacija u Srbiji do danas. Njegova dugovječnost, uprkos brojnim krizama, više govori o slabosti opozicije nego o snazi same stranke.

SPO, iako deklarativno opoziciona i monarhistička, bio je vođen osobom s dubokim korijenima u komunističkom miljeu - Vukom Draškovićem. Njegova politička karijera obilježena je naglim ideološkim zaokretima, što je u konačnici dezintegriralo SPO i otvorilo prostor za uspon Srpske radikalne stranke (SRS). Vojislav Šešelj personifikovao je novi val nacional-populizma koji će se kasnije, nakon još jedne metamorfoze, pretočiti u najmoćniju političku mašinu postdvijehiljaditih Srbije - Srpsku naprednu stranku (SNS).

Demokratska stranka, u začetku zamišljena kao liberalno-demokratska alternativa, nikada se nije do kraja emancipovala iz okvira koji su postavili bivši partijski kadrovi. Unutrašnja nedosljednost, politički oportunizam i nesposobnost da se izgradi održiva politička infrastruktura doveli su do njenog raspada u više frakcija, od kojih su mnoge završile u SNS-u - što predstavlja još jedan dokaz ideološke amorfnosti i adaptabilnosti dominantnog partijskog sistema.

SNS: Apoteoza partijske države

Osnivanje SNS-a 2008. godine formalno je predstavljano kao raskid s ekstremizmom SRS-a, ali suštinski je riječ o preuzimanju partijskog modela SKJ u 21. stoljeću. Aleksandar Vučić, kao nosilac tog projekta, uspio je da unutar SNS-a integriše bivše radikale, demokrate, socijaliste, pa i pojedince iz građanskih partija - stvarajući hibridnu strukturu moći koja nije ideološka, već tehno-birokratska i personalizirana.

Danas je SNS centralna tačka srpskog političkog sistema - ne u smislu dominantne stranke među mnogima, već kao inkubator cjelokupnog političkog života. Većina političkih aktera u zemlji, čak i oni koji se nazivaju opozicijom, egzistira u odnosu na SNS: bilo kao derivat, bilo kao simulakrum opozicije čija je funkcija kontrolisana kritika režima. Pluralizam postoji samo u formi, ne i u suštini.

Erozija opozicije

U takvom ambijentu, istinska opozicija ne samo da ne postoji - ona nije ni poželjna. Sistem reproducira vlastitu "opoziciju" kako bi sačuvao iluziju demokratske dinamike. Protesti, građanske inicijative i političke platforme koje ne nastaju iz partijskog sistema brzo bivaju kooptirane, neutralisane ili delegitimizirane. Opozicija postaje dekor, a politička borba ritual, lišen stvarne mogućnosti promjene.

Aktuelne političke tenzije u Srbiji - bilo da je riječ o Kosovu, odnosu prema Zapadu, unutrašnjim protestima, izbornim manipulacijama ili kontroli medija - sve se odvijaju unutar unaprijed zacrtanih koordinata koje ne dovode u pitanje osnovnu strukturu vlasti. Vučić je, u tom smislu, više tehničar sistema nego ideolog: on održava funkcionalnost modela čije temelje nije postavio, ali ih je savršeno razumio i usavršio.

Šta dolazi nakon SNS-a?

Pitanje koje se sve češće postavlja jeste: šta nakon SNS-a? Ali odgovor koji se najčešće zaboravlja jeste — još SNS-a, samo pod drugim imenom. Već sada je moguće prepoznati konture "novih" političkih snaga koje će, po modelu SKJ–SPS–SRS–SNS, nastati iz postojećeg sistema. Stranke će se osnivati iznutra, iz redova istih struktura koje danas čine okosnicu vlasti. Lideri će se predstavljati kao "nova lica", ali sa starim refleksima: kontrola, poslušnost, oportunizam, aparatčik mentalitet.

Politička kultura u Srbiji - definirana kroz tri decenije jedne iste igre - ne poznaje prekid, već samo mutaciju. Građani, iscrpljeni i politički anestezirani, spremni su da prihvate i novu generaciju istih ljudi, uvjeravajući se da su "ipak bolji od prethodnih". U tom smislu, cijelo društvo ulazi u permanentni politički "dan mrmota", gdje se sve mijenja da bi sve ostalo isto.

Političke promjene

Srpski politički sistem nije demokratski deficitaran zbog pojedinaca, već zbog strukture koja omogućava reprodukciju iste moći bez obzira na promjene na površini. Glavni problem nije Vučić, kao što to nije bio Milošević prije njega, već model: duboko ukorijenjen u partitokratsku logiku, lišen institucionalne odgovornosti i lične političke etike.

U tom kontekstu, svaka buduća politička promjena koja ne bude dolazila izvan tog sistema - odozdo, iz društva, iz nekompromitiranih tokova - bit će samo još jedan oblik istog poretka. Sve dok je partijska država osnovni oblik političke organizacije, a građanin puki objekat političke propagande, "dan mrmota" će se nastaviti. Možda s novim glumcima, možda s drugačijim scenografijama, ali uvijek s istim scenarijem.