Evropa više ne može računati na Sjedinjene Američke Države kao jamca svoje sigurnosti. To je temeljna poruka analize objavljene u časopisu Foreign Affairs, koju potpisuje Max Bergmann, direktor programa za Europu, Rusiju i Euroaziju te Stuart Centra za euroatlantske i sjevernoeuropske studije pri američkom think tanku CSIS.

Od završetka Drugog svjetskog rata američka vojna moć bila je ključni oslonac evropske sigurnosti i integracija, što je bilo vjerovatno najveće vanjskopolitičko postignuće Washingtona.

No administracija američkog predsjednika Donalda Trumpa jasno je poručila da SAD više ne želi imati ulogu evropskog sigurnosnog jamca. Zaprijetila je zauzimanjem teritorija članice NATO-a, smanjila potporu Ukrajini, nametnula carine evropskim saveznicima te u Nacionalnoj sigurnosnoj strategiji za 2025. pozvala na "poticanje otpora sadašnjem evropskom smjeru".

Poruka je, piše Bergmann, jasna: Evropa se više ne može oslanjati na SAD. Po prvi put u osam desetljeća kontinent ostaje sam.

Evropa pred ruskom prijetnjom

U takvim okolnostima evropske države ponovno postaju ranjive na rusku agresiju. Ako Moskva, nakon Ukrajine, obnovi svoj ratni stroj i usmjeri pažnju dalje prema zapadu, istočna Evropa mogla bi se brzo naći pod prijetnjom. To bi, smatra autor Foreign Affairsa, trebalo potaknuti evropske čelnike na radikalan zaokret u odbrambenoj politici.

No takav zaokret zasad se ne događa. Iako su se članice NATO-a obavezale povećati odbrambenu potrošnju na 3,5 posto BDP-a do 2035., novac sam po sebi neće donijeti sigurnost. Problem nije finansijski, nego strukturni: evropske vojske nisu organizirane za odbranu kontinenta bez Sjedinjenih Američkih Država.

Max Bergmann upozorava da su evropski lideri svjesni svoje sigurnosne ovisnosti, ali poriču zaključke koji iz toga proizlaze. Ključna zapreka je uvjerenje da je odbrana nacionalna, a ne evropska odgovornost. Države žele zadržati punu kontrolu nad vlastitim vojskama, no pritom zanemaruju činjenicu da Evropa u odbrani nije suverena još od 1945., jer se decenijama oslanjala na stranu silu - SAD.

Sada, kada se SAD povlači, najučinkovitiji način odbrane bez Washingtona jest integracija odbrambenih napora. Evropa mora učiniti ono što čini u svakoj ozbiljnoj krizi - aktivirati Evropsku uniju. Vrijeme je, piše Bergmann, da EU postane evropski Pentagon.

Historijski presedan i propuštena prilika

Ovo nije prvi put da se Evropa suočava s američkim povlačenjem. Krajem 1940-ih Washington je želio povući svoje trupe iz Evrope, ali zapadne evropske države bile su preslabe da se same odbrane, dok je sovjetska prijetnja bila prevelika.

Cilj SAD-a tada nije bio NATO, koji je, prema historičaru Stenu Rynningu, smatran privremenim rješenjem, nego izgradnja ujedinjene Evrope kao "treće sile". Prvi korak bio je osnivanje Evropske zajednice za ugalj i čelik 1950., projekt koji je trebao pomiriti Francusku i Njemačku i integrirati ratnu industriju kontinenta.

Nakon izbijanja Korejskog rata 1950. i straha od sovjetske invazije, francuski premijer René Pleven predložio je stvaranje evropske vojske. Šest država potpisalo je 1952. ugovor o zajedničkoj vojsci, budžetu i institucijama, no francuski parlament ga je 1954. odbacio zbog straha od gubitka suvereniteta. Američke trupe tako su ostale u Evropi - trajno.

Rezultat je bio da Evropa nikada nije morala vojno federirati. NATO je stvorio privid nacionalne suverenosti, iako je SAD u stvarnosti donosio ključne odluke.

NATO bez SAD-a je prazna ljuštura

Nakon Hladnog rata Evropska zajednica prerasta u EU, a Ugovor iz Maastrichta 1993. uvodi Zajedničku vanjsku i sigurnosnu politiku. No SAD tada nije želio otići. Madeleine Albright 1998. insistirala je da ne smije biti "razdvajanja" ni "dupliciranja" NATO-a i EU-a.

Danas se situacija ponovno mijenja. Evropa se suočava s agresivnom Rusijom, dok se SAD povlači. Kontinent ima oko 30 različitih vojski, različite opreme i nivoa spremnosti. Bez SAD-a, NATO bi, upozorava Max Bergmann iz CSIS-a, bio prazna ljuštura.

Evropske vojske dizajnirane su kao pomoćne snage u ratu pod vodstvom SAD-a. Nedostaje im ključna logistika, zračno punjenje goriva, strateški transport i napredna obavještajna tehnologija.

Građani žele evropsku vojsku

Prema istraživanju Le Grand Continent početkom 2025., samo 19 posto Evropljana vjeruje da ih njihove nacionalne vojske mogu odbraniti, dok čak 60 posto ima povjerenje u hipotetičku zajedničku evropsku vojsku. To je ključan podatak koji Max Bergmann naglašava u analizi.

Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo imaju ograničene fiskalne kapacitete, Njemačka ulaže, ali historijski pacifizam čini njezino vojno vodstvo nesigurnim osloncem. Umjesto toga, Evropa se fragmentira u regionalne koalicije - od britanske Zajedničke ekspedicijske snage do nordijske odbrambene saradnje - no to ne može zamijeniti zajednički evropski okvir.

EU kao odbrambeni stub

Evropska unija ima 450 miliona stanovnika i ekonomiju usporedivu s kineskom, ali ne koristi svoje prednosti. EU je već pokazala da može djelovati u krizama - od pandemije, preko energetske krize, do migracija.

Prema Eurobarometru iz 2025., oko 80 posto građana EU-a podržava zajedničku odbrambenu politiku. Kako ističe Max Bergmann, najveća prepreka nije politička, nego birokratska: nacionalna ministarstva odbrane i odbrambena industrija.

Integracija bi, poput jedinstvenog tržišta 1980-ih, donijela učinkovitost i uštede. Prema studiji think tanka Bruegel, zajednička nabavka mogla bi prepoloviti troškove ponovnog naoružavanja.

Evropa mora djelovati zajedno

Jačanje odbrambene uloge EU-a ne znači kraj NATO-a ni nacionalnih vojski. EU bi finansirala i organizirala snage, dok bi NATO ostao zapovjedna struktura - ali evropska. Bergmann predlaže da Evropljani preuzmu i vrh NATO-a, uključujući položaj vrhovnog zapovjednika.

Integracija odbrane mora pratiti i integraciju vanjske politike. Evropa mora govoriti jednim glasom. Historija pokazuje zašto je EU uopće nastala: male države shvatile su da same ne mogu opstati.

Kako zaključuje Max Bergmann u Foreign Affairsu, povlačenje SAD-a ponovno ugrožava evropske države. Aktiviranjem onoga zbog čega je evropski projekt stvoren - zajedničke moći - Evropa može osigurati vlastitu budućnost.