Piše: Nermin Tursić

Nadolazeći izbor novog visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu, kao i preuranjena predizborna kampanja uveliko potvrđuje jednu od dominantnih hipoteza savremene političke teorije o Bosni i Hercegovini, da “etnonacionalizam ne predstavlja samo ideološki izraz kolektivnih identiteta, nego i mehanizam reprodukcije političke moći”.

U tom okviru treba istaći činjenicu da aktuelne etničke podjele nisu posljedica historijskih procesa, već rezultat kontinuiranog političkog djelovanja. U tom smislu postoji jasna distinkcija između povijesnog postojanja etničkih identiteta i savremenih oblika njihove političke instrumentalizacije.

Činjenica je da etnički identiteti u Bosni i Hercegovini imaju svoj povijesni kontinuitet i kao takvi predstavljaju dio kulturnog i društvenog nasljeđa ove države. Međutim, također je činjenica da savremeni oblici rigidne etničke segmentacije i etnoteritorijalizacije nisu povijesno-kulturna  konstanta, nego su u najvećoj mjeri nastali kao proizvod velikodržavnih projekata i posljedica ratnih zbivanja. Nažalost, kao takvi su našli svoj prostor i u postratnom političkom uređenju države Bosne i Hercegovine, kao i u isključivom djelovanju etnonacionalnih politika.

Naime, Bosna i Hercegovina kroz cijelu svoju povijest, opisanu na mnoge načine od strane historijske znanosti, funkcionirala je kao jedinstven prostor zajedničkog života u razlikama, sa izraženom prostornom, socijalnom i kulturnom izmiješanošću stanovništva. Takav historijski realitet je suprotan današnjoj logici “etničkih prostora“, “naših teritorija“ i gotovo potpunog poistovjećivanja političkog identiteta sa etnokonfesionalnom pripadnošću.

U suštini, takva identifikacija je rezultat postratne političke konstrukcije koja je uspostavljena sa ciljem da služi za održavanje političkog stanja nepovjerenja, društvene distance i institucionalne fragmentacije.

Jasno je da posljedica takvog modela može biti samo institucionalizacija segregacije. U nojoj se društvo ne integriše oko zajedničkih demokratskih vrijednosti, nego održava stanje etnoteritorijalne homogenizacije i političke polarizacije.

Umjesto razvoja funkcionalnih institucija i vladavine prava, politički prostor se koristi za održavanja političke krize, dok država Bosna i Hercegovina ostaje zarobljena između suprotstavljenih etnonacionalnih projekata koji blokiraju njenu demokratsku transformaciju.

Posebnu dimenziju ovog problema predstavljaju kontinuirani politički uticaji susjednih centara moći, prije svega Beograda i Zagreba. Njihove politike prema Bosni i Hercegovini često djeluju kao dodatni generatori unutrašnjih podjela.

Iako “zvanični Beograd” deklarativno podržava teritorijalni integritet države Bosne i Hercegovine, istovremeno pruža političku, institucionalnu i simboličku podršku separatističkim politikama i destabilizacijskim namjerama dijela političkih elita iz entiteta RS. Takva dvojna politika proizvodi paradoks u kojem se formalno priznaje cjelovitost države Bosne i Hercegovine, dok se praktično ohrabruju politički procesi koji slabe njene institucije i podrivaju njen funkcionalni suverenitet.

U skladu sa tim principima i separatistička nastojanja političkog vrha entiteta RS se manifestuju kroz kontinuirano osporavanje državnih institucija. To se evidentno očituje kroz pokušaje prenosa nadležnosti sa države na entitet, negiranje zajedničkog političkog identiteta Bosne i Hercegovine, kao i kroz stalnu proizvodnju političkih kriza kojima se blokira funkcionisanje države.

Takva politika ne predstavlja samo institucionalno-politički konflikt, nego se krije stvarna namjera da se redefiniše karakter države. Naime, nastoji se od jedinstvene i međunarodno priznate države stvoriti narativ da se radi o konfederaciji/savezu entiteta. Konkretno se u javnom prostoru država Bosna i Hercegovina nastoji kvalifikovati kao “labava zajednica” u kojoj se entiteti definišu kao suverene etničko-teritorijalne jedinice.

Ovakav narativ ne samo da je suprotan ustavno-pravnom statusu države, nego je kao politička doktrina vrlo opasan i potencijalno štetna za njenu budućnost.

S druge strane, politika Zagreba prema Bosni i Hercegovini dominantno se artikulira kroz podršku zahtjevima HDZ-a BiH za tzv. “legitimno predstavljanje“. U političkoj praksi sve češće se prevode u zahtjeve za dodatnom institucionalnom i teritorijalnom etnitizacijom države.

Iako HDZ BiH formalno djeluje unutar ustavno-pravnog poretka Bosne i Hercegovine, dugogodišnja politička insistiranja na posebnim teritorijalnim, izbornim i institucionalnim aranžmanima za bosanskohercegovačke Hrvate objektivno vode ka daljnjoj etnoteritorijalizaciji političkog prostora.

Ideja trećeg entiteta, bez obzira na različite modalitete u kojima se on pojavljuje, u suštini podrazumijeva dodatno teritorijalno razgraničavanje Bosne i Hercegovine po etničkom principu. Zbog toga brojni kritičari smatraju da takvi zahtjevi predstavljaju svojevrsni politički kontinuitet koncepta Herceg-Bosne. Odnosno, pokušaj reafirmacije modela teritorijalne ekskluzivnosti pod novim političkim i institucionalnim okolnostima.

Osim toga treba spomenuti i koncept “Sjedinjenih Bosanskih Država“, koji se povremeno pojavljuje u dijelu hrvatskog političkog i akademskog prostora. Formalno se predstavlja kao model federalizacije i decentralizacije Bosne i Hercegovine. Njegovi zagovornici uglavnom tvrde da bi takvo uređenje omogućilo veću ravnopravnost konstitutivnih naroda i funkcionalniji politički sistem.

U suštini, on predstavlja samo drugačiju terminološku interpretaciju iste etnoteritorijalne logike koja postoji u ideji “labave zajednice entiteta“ koju zagovaraju političke strukture iz Republike Srpske, pa se oba koncepta mogu posmatrati kao varijacije iste etnoteritorijalne paradigme.

Bez obzira na terminološke razlike, koncept ‘Sjedinjenih Bosanskih Država’ kao i politika ‘labave zajednice entiteta’ predstavljaju pokušaje transformacije Bosne i Hercegovine iz države jedinstvenog suvereniteta u prostor trajno podijeljenih etnopolitičkih teritorija.

Njihova suština je sledeća. Politički ambijent Bosne i Hercegovine ostaje prostor u kojem se unutrašnje etničke podjele održavaju kroz vanjske političke uticaje. Umjesto afirmacije demokratske integracije i građanskog pluralizma, proizvodi se trajna politička nestabilnost koja odgovara strukturama moći izgrađenim na etnonacionalnoj homogenizaciji.

Svako daljnje teritorijalno razgraničavanje ne vodi demokratizaciji Bosne i Hercegovine, nego učvršćivanju logike ekskluzivnih etničkih prostora i trajnoj reprodukciji podjela. Taj proces je suprotan savremenim civilizacijskim dostignućima.

Naime, trenutni demokratski standardi razvijenih država se zasnivaju na principima individualne jednakosti, univerzalnih prava građana, funkcionalnih institucija i političkog pluralizma. Nasuprot tome, etnoteritorijalni modeli organizacije društva podrazumijevaju dominaciju kolektivnih etničkih prava nad građanskim principom jednakosti.

Takav koncept ostavlja društvo u trajno zarobljenoj matrici prošlih konflikata i onemogućava izgradnju zajedničkog političkog prostora zasnovanog na demokratskoj integraciji. Zbog toga se ključna politička i društvena dilema Bosne i Hercegovine danas ne svodi na pitanje odnosa između različitih etničkih identiteta, nego prvenstveno na pitanje može li država izaći iz paradigme etnofaulizma i etnoteritorijalne fragmentacije prema modelu moderne demokratske zajednice građana.

Izvjesnija budućnost demokratske transformacije Bosne i Hercegovine upravo će zavisiti od sposobnosti društva da prevaziđe političku instrumentalizaciju etničkih podjela i uspostavi sistem u kojem građanin, a ne etnička ekskluzivnost, predstavlja osnovog subjekta prava, a time i temelj političkog legitimiteta i demokratskog suvereniteta države.