Zakon o elektronskom novcu Federacije Bosne i Hercegovine (FBiH), čija je primjena odgođena do sredine avgusta 2026. godine, predstavljen je javnosti kao ključni korak ka evropskim integracijama. Međutim, analiza vremenskog okvira i tržišnih okolnosti ukazuje na hronologiju administrativne neefikasnosti koja je kompanijama registrovanim u Republici Srpskoj (RS) i inostranstvu omogućila odlučujuću stratešku prednost, piše Stav.ba.

Dok je Republika Srpska svoj Zakon o e-novcu usvojila i primijenila još krajem 2023. godine, institucije Federacije BiH odgodile su primjenu identičnog regulatornog okvira za punih 36 mjeseci. Ovo kašnjenje direktno je stvorilo tržišnu asimetriju, čije će ekonomske i sistemske posljedice tek postati vidljive.

Zakon o elektronskom novcu Republike srpske stupio je na snagu 23. decembra 2022. godine, a njegova primjena počela je godinu dana kasnije, krajem 2023. Ovim aktom, usklađenim sa direktivama Evropske unije (PSD2 i EMD2), stvoren je pravni osnov za poslovanje fintech kompanija i izdavanje elektronskog novca.

Za to vrijeme, prijedlog istog zakona u Federaciji BiH ostao je bez epiloga. Tek je u julu 2024. godine Parlament FBiH usvojio Zakon, ali uz neuobičajenu odredbu – njegova primjena odgađa se do 15. avgusta 2026. godine. Zvanična obrazloženja fokusirala su se na potrebu usklađivanja i pripreme institucija, prvenstveno Agencije za bankarstvo FBiH (FBA).

Međutim, ova odgoda se dešava manje od dva mjeseca prije Općih izbora 2026. godine, što otvara prostor za tumačenje da se usvajanje zakona koristi kao politički instrument, dok se stvarni ekonomski suverenitet prepušta akterima koji su već tri godine aktivni na tržištu. Predstavljanje ovog zakona kao "uvođenja SEPA standarda" prikriva činjenicu da Federacija ulazi na tržište sa zakašnjenjem koje njene potencijalne domaće kompanije stavlja u podređen položaj.

Trogodišnji vakuum omogućio je kompanijama iz RS-a da iskoriste tzv. "prednost prvog pokretača". Kompanije poput banjalučkog "Digital Money Transfer" d.o.o. imale su dovoljno vremena da razviju i testiraju svoje platforme, poput aplikacije "Lova", izgrade korisničku bazu i uspostave partnersku mrežu – sve to bez konkurencije iz FBiH.

Regulatorni okvir koji postavlja Agencija za bankarstvo FBiH, poput obaveze da kompanije iz RS-a moraju osnovati poslovnu jedinicu na teritoriji Federacije i ispuniti uslove za dobijanje dozvole u roku od šest mjeseci od stupanja zakona na snagu, u praksi predstavlja samo administrativnu formalnost. Za kompanije koje već imaju gotov proizvod, testirano tržište i razrađene marketinške strategije, ispunjavanje ovih uslova je tehničko, a ne suštinsko pitanje.

Istovremeno, javni sektor u FBiH pokazuje potpunu nepripremljenost. Institucije poput BH Pošte, koje bi po prirodi posla mogle biti nosioci razvoja domaćih platnih sistema, zbog tehnološke zaostalosti i stranački kontrolisanog upravljanja nemaju kapacitet da konkurišu agilnim, privatnim fintech kompanijama.

Ključni igrač koji se priprema za ulazak na tržište FBiH je kompanija "Digital Money Transfer" d.o.o. Banja Luka, koja stoji iza aplikacije "Lova". Prema zvaničnim podacima iz poslovnih registara, najveći pojedinačni vlasnik (40%) ove kompanije je Stefan Krneta, preduzetnik, inače kum Igora Dodika, čije se poslovne i porodične veze sa političkim strukturama u Republici srpskoj redovno navode u medijskim izvještajima.

Ulaskom ovakvih sistema na tržište FBiH, lični i finansijski podaci miliona građana, uključujući informacije o dnevnim transakcijama, plaćanju računa i doznakama, postaju dostupni kompanijama čiji su centri odlučivanja locirani izvan Federacije. Time se otvara pitanje ne samo finansijskog, već i podatkovnog suvereniteta.

Pored aplikacije "Lova", na tržište FBiH agresivno ulaze i drugi regionalni sistemi. Među njima je i Aircash, fintech kompanija sa sjedištem u Hrvatskoj, koja posluje preko svoje firme u Banjaluci i čiji je krajnji vlasnik strani holding. Uz njih, svoju poziciju jačaju i telekomunikacijski i mikrokreditni sistemi poput Mtela i Mikrofina, koji već posjeduju razvijenu infrastrukturu i korisničku bazu.

Ekonomske posljedice ovakvog razvoja događaja su predvidive. Model poslovanja ovih aplikacija zasniva se na naplati mikro-provizija na milione svakodnevnih transakcija – od plaćanja parkinga i komunalnih računa do slanja novca iz dijaspore.

Ovaj kapital, umjesto da cirkuliše unutar ekonomskog sistema Federacije, direktno će se odlijevati na račune kompanija registrovanih u Republici srpskoj i inostranstvu. Time se isisava likvidnost iz FBiH, koja, zbog višegodišnje neaktivnosti svojih institucija, postaje pasivno tržište i izvor prihoda za kompanije iz drugog entiteta.

Administrativna inercija i odlaganje primjene ključnog zakona pozicionirali su Federaciju BiH ne kao ravnopravnog učesnika, već kao zavisno tržište – tehnološku koloniju u najprofitabilnijem sektoru 21. vijeka. Ovo nije ishod geopolitičkog sukoba, već direktna posljedica institucionalnog nerada.