Prošlog aprila izraelski premijer Benjamin Netanyahu proveo je pet dana u Budapest zajedno sa suprugom Sarom. Kao i mnogi izraelski posjetioci, prvo su otišli do memorijala Shoes on the Danube Bank, mjesta koje podsjeća na Jevreje ubijene u Holokaustu na obali Dunava.

Međutim, fotografije koje je objavio ured premijera izazvale su čuđenje. Žute vrpce i fotografije talaca iz Gaze, koje su se nalazile na tom mjestu od sedmog oktobra 2023, iznenada su nestale. Da li ih je neko uklonio prije dolaska delegacije ili su jednostavno uklonjene sa fotografija, nije razjašnjeno. U svakom slučaju, Netanyahu i njegova supruga su zajedno s mađarskim premijerom Viktorom Orbánom i njegovom suprugom položili vijenac uz ozbiljne izraze lica.

Za Netanyahua, poznatog po brojnim putovanjima, ovo je bilo jedno od rijetkih inozemnih putovanja od početka rata u Gazi, jer je u mnogim prijestolnicama postao nepoželjan gost. Posjeta Budimpešti ukazala je i na širi trend u izraelskoj politici. Kao dio priprema, nova izraelska ambasadorica u Mađarskoj, Maya Kadosh, zamoljena je da preda akreditive ranije nego što je planirano i odmah preuzme dužnost. Od tada je ugostila čak dvanaest ministarskih posjeta, piše izraelski list Haaretz, prenosi Bosna.hr.

Jedan dugogodišnji zvaničnik izraelskog Ministarstva vanjskih poslova takav broj naziva jednostavno nevjerovatnim. Do sedmog oktobra 2023. samo su dva ministra iz vlade formirane krajem 2022. posjetila Mađarsku. Nakon izbijanja rata zabilježena su čak dvadeset i dva takva putovanja. Budimpešta je tako postala druga najposjećenija destinacija izraelskog kabineta, odmah iza Francuske.

Budimpešta je, nesumnjivo, jedan od najljepših evropskih gradova. Dunav dijeli grad na historijski Budim, koji se uzdiže na brdu okružen srednjovjekovnim zidinama, i živahnu Peštu, političko, turističko i trgovačko središte. Cijene u restoranima i prodavnicama često su upola niže nego u Izraelu, a jeftini letovi iz Tel Aviva traju manje od četiri sata. Nije čudo što se na ulicama sve češće čuje hebrejski.

U tom smislu Orbánova ambicija da Budimpeštu učini najsigurnijim gradom za Jevreje izvan Izraela mnogima se čini ostvarenom.

Razgovori s izraelskim zvaničnicima nude dva osnovna objašnjenja za učestale posjete. Prvo, u Mađarskoj nema bojkota, neprijateljskih medijskih kampanja niti masovnih protesta protiv Izraela kakvi su postali uobičajeni u mnogim evropskim zemljama nakon početka rata. Budimpešta je ostala dosljedno proizraelski orijentisana, uz snažnu retoriku protiv antisemitizma.

Drugo objašnjenje je ideološke prirode. Tokom posljednje decenije vlast Viktora Orbána postala je model modernog desničarskog populizma. Brojni analitičari smatraju da je mađarski politički model inspirisao i dio izraelske vlade, kao i konzervativne think tankove koji podržavaju reforme usmjerene na slabljenje sudske vlasti u Izraelu.

Od Orbánovog povratka na vlast 2010. Budimpešta je postala svojevrsna evropska prijestolnica takve politike. Grad redovno organizuje međunarodne konferencije desnih i populističkih pokreta, a među učesnicima su često i izraelski političari.

Ideološka pozadina tih putovanja možda je čak i važnija od diplomatske. Vlada Benjamina Netanyahua već godinama pokazuje interes za politički model koji je izgradio Viktor Orbán u Mađarskoj. Orbánova politika “neliberalne demokratije”, snažnog izvršnog centra moći, nacionalnog suverenizma i otvorenog sukoba s liberalnim institucijama Evropske unije mnogim političarima iz Netanyahuovog kruga izgleda kao uspješan primjer kako dugoročno zadržati vlast.

U izraelskim konzervativnim krugovima često se raspravlja o načinu na koji je Budimpešta reorganizirala pravosuđe, medijski prostor i odnos države prema nevladinim organizacijama. Upravo zato posjete Budimpešti nisu samo diplomatske ili protokolarne, za dio izraelske desnice one su i svojevrsno političko učenje, pokušaj da se iz mađarskog iskustva preuzmu modeli koji bi se mogli primijeniti u Izraelu.

Među redovnim gostima Budimpešte nalazi se ministar za dijasporu Amichai Chikli, koji je u tri godine mandata grad posjetio čak četiri puta. Čest gost je i predsjednik parlamentarnog Odbora za ustav, zakon i pravosuđe Simcha Rothman.

U oktobru 2024. u Budimpešti se pojavio i Netanyahuov sin, Yair Netanyahu, koji je doputovao iz Miamija kako bi učestvovao na jednom od skupova evropske desnice, gdje je predstavljen kao politički aktivist i influencer. U publici je bila i ministrica saobraćaja Miri Regev, koja je tokom iste posjete izazvala manji skandal kada je pokušala privatno otputovati u Beč bez znanja izraelske sigurnosne službe.

Regev se kasnije ponovo vratila u Budimpeštu, ovaj put na, kako je opisano, privatni odmor. Ranije je tamo boravila i službeno, kada se sastala s rukovodstvom mađarske niskotarifne aviokompanije Wizz Air i najavila mogućnost otvaranja regionalnog centra te kompanije na aerodromu Ben Gurion.

Pojačana saradnja ima i jasnu diplomatsku logiku. Mađarska je trenutno jedan od najbližih saveznika Izraela unutar Evropske unije i članica NATO-a. Budimpešta može blokirati odluke koje bi bile nepovoljne po Izrael ili zastupati izraelske stavove u evropskim raspravama.

Zbog toga su mađarsku prijestolnicu posjećivali i izraelski ministri vanjskih poslova. Eli Cohen bio je tamo dvaput tokom svog mandata, kao i njegov nasljednik Israel Katz. Aktuelni šef diplomatije Gideon Sa’ar otišao je još dalje, Budimpeštu je posjetio tri puta u devet mjeseci.

Popis ministara koji su putovali u Mađarsku nastavlja se gotovo kroz cijelu vladu. Među njima su ministrica nauke i tehnologije Gila Gamliel, ministrica socijalne jednakosti May Golan, ministar obrazovanja Yoav Kisch, kao i političari iz ultraortodoksnih stranaka poput Arye Dery i Meir Porush.

Iza mnogih od tih putovanja nalazi se i snažan utjecaj religijskog pokreta Chabad-Lubavitch. Tokom posljednje dvije decenije ovaj pokret značajno je ojačao u Mađarskoj, posebno u Budimpešti, gdje danas djeluje više Chabad centara, sinagoga i vjerskih institucija.

Jedna od ključnih ličnosti u tom procesu bio je rabin Slomó Köves, koji je godinama održavao bliske odnose s mađarskim vlastima. Posljednjih godina njegovu političku i organizacionu ulogu sve više preuzima njegov šurjak, rabin Shmuel Oirechman, danas zadužen za odnose pokreta s vladama i političkim strukturama.

Susreti izraelskih ministara s predstavnicima Chabada postali su gotovo obavezan dio svake posjete Budimpešti. Fotografije iz tih posjeta redovno se objavljuju na društvenim mrežama i u medijima, što dodatno učvršćuje političke veze između pokreta i izraelske vlade.

U samom Izraelu pokret ima značajan politički utjecaj, posebno unutar stranke Likud. Hiljade članova Chabada registrovane su kao birači na stranačkim izborima, gdje glasaju disciplinovano i često u skladu sa stavovima svojih rabina. To je razlog zbog kojeg političari iz Likuda nastoje održavati bliske odnose s tim krugovima.

Prema procjenama izraelskih političkih izvora, podrška Chabada može imati značajan utjecaj na unutarstranačke izbore u Likudu. Zato se mnogi ministri i zastupnici pojavljuju na događajima tog pokreta širom svijeta, od New Yorka do Budimpešte.

Veza između Netanyahua i Chabada ima dugu historiju. Još tokom izbora 1996. australski biznismen blizak pokretu finansirao je kampanju s porukom da je Netanyahu dobar za Jevreje. Ta podrška smatrala se jednim od ključnih faktora njegove tadašnje pobjede.

Danas se ta mreža političkih, religijskih i finansijskih interesa proteže preko više država. Budimpešta je postala jedno od glavnih mjesta gdje se ti odnosi učvršćuju.