Rasplet najvažnijih mađarskih izbora od pada komunizma, koji je završen porazom Viktora Orbána, nije bio samo unutrašnje pitanje Mađarske, već događaj koji se s neskrivenom nervozom iščekivao od Bruxellesa do Washingtona. Ipak, niko ishod glasanja nije pratio s tolikom tjeskobom kao Orbánovi politički istomišljenici u neposrednom susjedstvu, Beogradu i Banjoj Luci.

Tokom protekle decenije, Orbán, Aleksandar Vučić i Milorad Dodik marljivo su gradili politički trougao zasnovan na autoritarnom populizmu, dijeleći sličan model vlasti i usklađenu politiku prema globalnim silama poput Rusije i Kine, piše Bosna.hr.

Orbánova uloga unutar Evropske unije i NATO saveza bila je ključna, jer je godinama funkcionirao kao neka vrsta gromobrana i zaštitnika Vučićevih i Dodikovih interesa, sprječavajući snažnije pritiske i sankcije prema njima.

Pad Viktora Orbána s premijerske pozicije nesumnjivo će dodatno ugroziti ionako oslabljene pozicije dvojice balkanskih lidera. Za Aleksandra Vučića, koji se već mjesecima suočava s padom popularnosti i sve težim balansiranjem između Zapada, Rusije i Kine, gubitak budimpeštanskog saveznika dolazi u najgorem trenutku.

Sve glasnije najave iz Bruxellesa o obustavljanju finansiranja Srbiji zbog odstupanja od demokratskih normi sada postaju realna prijetnja koju više nema ko da blokira unutar Evropskog vijeća. Vučić je gubitak Orbána doživio kao vrstu političke zaraze koja bi se lako mogla proširiti i na Srbiju, što objašnjava njegovu direktnu uključenost u mađarsku kampanju kroz hibridne operacije osmišljene da podignu rejting Fideszu uoči samih izbora.

Orbánovim odlaskom Vučić gubi saveznika koji je bezuslovno zagovarao hitan prijem Srbije u Evropsku uniju, tvrdeći da je ona ključna za sigurnost kontinenta. Međutim, takva podrška je kod mnogih u Uniji izazivala sumnju, jer su se pribojavali da bi ulazak Vučićeve Srbije pod takvim patronatom samo ojačao Orbánovu liniju otpora Bruxellesu. Realnost je takva da je Orbánovo zagovaranje Srbije vjerovatno više udaljilo Beograd od integracija nego što mu je pomoglo, jer je Orbán u očima drugih članica bio remetilački faktor čije su preporuke uzimane s velikim oprezom. Promjena vlasti u Mađarskoj sada bi mogla normalizovati taj proces, ali uz mnogo strože kriterije koje vlasti u Srbiji više ne mogu zaobilaziti preko prijateljskih veta.

Ekonomska spona između Beograda i Budimpešte, koja se razvijala od dolaska Srpske napredne stranke na vlast, posebno je vidljiva u oblastima bankarstva i energetike. Mađarska je dobila izuzetno veliki ulog u srbijanskoj ekonomiji, a zauzvrat je pružala politički kišobran režimu. Analitičari ističu da je to bratstvo više počivalo na korupciji i podrivačkom odnosu prema Uniji nego na čvrstoj ideologiji. Padom Fidesza, ovi poslovni aranžmani gube svoj politički imunitet. Novo mađarsko rukovodstvo vjerovatno će depolitizovati kompanije poput MOL-a, što bi moglo dovesti do smanjenja direktnog političkog pritiska na susjedne zemlje i vraćanja odnosa u poslovne, a ne klijentelističke okvire.

Dok su oči javnosti u Sarajevu i Beogradu bile uprte u sudbinu „neliberalne osovine“, u Ljubljani se rezultate iz Budimpešte iščekivali s ništa manjom napetošću. Poseban interes za izborni rasplet u Mađarskoj pokazali su krugovi oko Janeza Janše, koji je vjerovatno Orbánov najvjerniji saveznik u regiji. Izbor desničarskog populiste Zorana Stevanovića za predsjednika slovenskog parlamenta neposredno uoči mađarskih izbora bio je jasan nagovještaj Janšinih ambicija za formiranje njegove četvrte vlade.

Međutim, Orbánovim porazom Janša gubi ključnog strateškog partnera i mentora unutar Evropske unije, što njegovu poziciju čini znatno izolovanijom i težom za održavanje na duge staze. Bez budimpeštanskog vjetra u leđa, slovenska radikalna desnica ostaje bez ideološkog i logističkog centra koji je godinama usmjeravao politiku otpora Bruxellesu.

Veliki zaokret u Budimpešti neminovno će se odraziti i na hrvatsko-mađarske odnose, koji su decenijama bili opterećeni agresivnom politikom „mađarskog svijeta“. Hrvatska je, uprkos članstvu u EU, dugo bila dio Orbánove interesne sfere, ne toliko kroz ideološku bliskost kao u slučaju Srbije, već kroz energetsku i ekonomsku dominaciju. Mađarski MOL je pod direktnom Orbánovom vlašću postao ključni alat za ostvarenje državnih i geopolitičkih interesa, često na štetu hrvatskih strateških resursa.

Pad Fidesza vjerovatno će dovesti do dugo očekivane depolitizacije MOL-a, čime bi se upravljanje INA-om moglo vratiti isključivo u poslovne okvire. Takav razvoj događaja uklonio bi glavni kamen spoticanja između Zagreba i Budimpešte, otvarajući prostor za normalizaciju odnosa koju, iako niko u Zagrebu ne izgovara naglas, priželjkuju svi nivoi vlasti.

Za Milorada Dodika situacija je još teža nego za Aleksandra Vučića, Orbánov pad mu oduzima jedini preostali kanal za finansijsku i diplomatsku infuziju. Slabljenje osovine Budimpešta-Banja Luka direktno slabi pritisak na krhki ustavni poredak Bosne i Hercegovine, jer se očekuje da će se Mađarska postepeno vratiti okvirima zajedničke evropske politike prema Sarajevu. Dodikovi očajnički pozivi Srbima u Mađarskoj da glasaju za Orbána bili su jasan signal da on u novoj mađarskoj administraciji vidi prijetnju sopstvenom održanju na vlasti.

Kada su u pitanju finansijske implikacije poraza Fidesza za Republiku Srpsku, ključni je u činjenici da je Orbánova Mađarska bila jedina spremna da pruži direktnu budžetsku pomoć i investicije u trenutku kada su svi drugi kanali bili zatvoreni. Bez mađarskog veta, oštriji stav Evropske unije prema represiji i nasilju u oba režima postaje izvjestan. Dok je vlastima u Srbiji i RS Orbán bio garant zaštite od sankcija, za obične građane njegov poraz može biti dobra vijest, jer uklanja prepreke koje su održavale nedemokratske prakse. Nova era u Budimpešti označava kraj personalizirane diplomatije zasnovane na ličnim prijateljstvima autokrata i povratak institucionalnim odnosima, što će prisiliti i Beograd i Banju Luku na bolno suočavanje s računima koji upravo stižu na naplatu.

Ako je prvi dio političke drame u Budimpešti završen na biralištima, drugi dio, onaj mnogo bolniji za Banju Luku, počinje u trezorima i bankarskim bilansima. Za entitet Republika Srpska, Viktor Orbán nije bio samo ideološki saveznik, on je bio „lender of last resort“, zajmodavac u krajnjoj nuždi. U trenutku kada su zapadna finansijska tržišta postala nedostupna, a njemački investicioni fondovi se povukli zbog secesionističke retorike, mađarski kapital postao je jedini kiseonik koji je održavao entitetski budžet u životu. Danas, s dolaskom Pétera Magyara, taj dotok kiseonika je naglo prekinut, ostavljajući Republiku Srpsku u stanju akutne finansijske krize.

Najveća opasnost po stabilnost RS leži u netransparentnim kreditnim aranžmanima s mađarskom Exim bankom. Pod Orbánovim patronatom, ovi krediti su služili za „krpljenje“ budžetskih rupa i refinansiranje dospjelih obveznica na Londonskoj i Bečkoj berzi. Međutim, Magyarova administracija, koja se temelji na obećanju o fiskalnoj odgovornosti i eliminaciji politički motivisanog kreditiranja, nema nijedan razlog da nastavi subvencionisati entitet koji je u međunarodnim krugovima označen kao destabilizirajući faktor. Bez mogućnosti brzog refinansiranja mađarskih dugova, Vlada RS se suočava s realnom prijetnjom tehničkog bankrota već u narednom fiskalnom kvartalu.

Posebno poglavlje ove ekonomske krize čini energetski sektor, koji je trebao biti perjanica „strateškog partnerstva“. Projekti poput solarne elektrane „Trebinje 1“ i vjetroparka „Hrgud“ sada se nalaze u svojevrsnom limbu. Mađarske kompanije, koje su pod Orbánom dobile ove koncesije pod izuzetno povoljnim i često netransparentnim uslovima, sada će se suočiti s novom realnošću u matičnoj zemlji. Magyar je najavio reviziju svih „patriotskih“ investicija u inostranstvu koje su služile kao paravan za izvlačenje javnog novca. U takvoj atmosferi, malo je vjerovatno da će mađarski investitori rizikovati kapital u projektima u RS koji su opterećeni ne samo pravnim nesigurnostima unutar BiH, već i potencijalnim istragama u samoj Mađarskoj.

Udar na poljoprivredu mogao bi biti najvidljiviji običnom građaninu. Fondacija „Progressus“, koja je distribuirala milione eura mađarske pomoći za mehanizaciju, bila je ključni alat socijalnog mira i izbornog inženjeringa u ruralnim dijelovima Republike Srpske. Ovaj program, koji je u potpunosti finansirala Budimpešta, nije bio samo ekonomska pomoć, već direktna kupovina lojalnosti biračkog tijela. Prekidom ovog finansijskog toka, poljoprivredni sektor u RS ostaje bez moderne opreme, ali Milorad Dodik ostaje bez jednog od najjačih aduta u predizbornim godinama. Gubitak traktora iz Mađarske simbolički je kraj jedne ere u kojoj se izolacionizam mogao kompenzirati sporadičnim infuzijama iz „bratskih“ autokratija.

Širi kontekst finansijskog sloma podrazumijeva i gubitak indirektne zaštite koju je Mađarska pružala Republici Srpskoj u međunarodnim finansijskim institucijama. Dok je Orbán bio na vlasti, on je služio kao neformalni jemac da RS neće postati „crna rupa“ na mapi Evrope. S njegovim odlaskom, rejting agencije će sasvim sigurno revidirati izglede za RS, što će dodatno poskupiti bilo kakvo buduće zaduživanje, čak i kod onih rijetkih povjerilaca koji su još spremni na rizik, poput određenih kineskih ili ruskih fondova, čija je cijena kapitala ionako previsoka.