Piše: Oleksandr Levčenko

Kirgistan i Kazahstan sve više nastoje da se distanciraju od Rusije. Agresivni postupci Moskve prema mnogim susjedima zabrinjavaju zvanične Biškek i Astanu. Zato se koristi svaka prilika da se izbjegnu veze s građanima Ruske Federacije i državnim institucijama Rusije.

Kirgistanu više nisu potrebne ruske investicije zahvaljujući privlačenju američkih sredstava za izgradnju hidroelektrane Kambar-Ata. Nedavna posjeta delegacije Kirgistana Sjedinjenim Američkim Državama spojila je postepeni politički zaokret države prema Zapadu s finansijskim pragmatizmom. Riječ je o potrazi zvaničnog Biškeka za 6 milijardi dolara investicija za izgradnju pomenute hidroelektrane. U kontekstu uključivanja brojnih poznatih američkih korporacija u ekonomiju Kirgistana, uključujući IT giganta poput NVIDIA-e i kompanije koje eksploatišu rijetke zemne metale, predsjednik zemlje Sadir Žaparov imenovao je novog ambasadora Kirgiske Republike u SAD-u. On je poznat po prozapadnim stavovima i zapaženim izjavama o mogućem izlasku Kirgistana iz Евроазијског економског савеза (EAEU). U EAEU ulaze Rusija, Bjelorusija, Armenija, Kirgistan i Kazahstan.

Potreba za 6 milijardi dolara za izgradnju hidroelektrane Kambar-Ata-1 prisiljava Kirgistan da traži nove partnere i napusti orbitu ruskog uticaja. Interes Biškeka za saradnju s velikim zapadnim kompanijama pokazuje želju ne samo za finansiranjem, već i potrebu integracije u zapadne tehnologije i međunarodne investicione projekte. Imenovanje novog ambasadora Kirgistana u SAD-u predstavlja signal Vašingtonu o reviziji spoljnopolitičkog kursa zemlje.

Kirgistan takođe traži alternative ruskim energetskim građevinskim kompanijama. Kirgiska Republika razmatra mogućnost održavanja referenduma o izgradnji nuklearnih elektrana u zemlji. Takav referendum je već održan u Kazahstanu. Trenutno eksperti u Biškeku proučavaju prijedloge ruske državne korporacije Rosatom o izgradnji malih ili srednjih nuklearnih elektrana. Istovremeno se pažljivo razmatraju alternative u oblasti hidroenergije i obnovljivih izvora energije. Kirgiski stručnjaci upozoravaju na rizike visoke cijene ruskog nuklearnog projekta, kao i na jačanje tehnološke zavisnosti od Moskve.

Razgovori Biškeka s korporacijom Rosatom o projektima nuklearnih elektrana za sada ostaju u fazi razmatranja. Prate ih aktivne rasprave među stručnjacima i u društvu. Nije isključeno da će Kirgistan dati prednost alternativnim izvorima energije i obnovljivoj energetici, što bi pomoglo pokrivanju rastuće potražnje za električnom energijom. Sama ideja referenduma pokazuje da rukovodstvo zemlje razumije visoku društvenu osjetljivost pitanja nuklearne energije.

Osim toga, Kirgistan se oslobađa svih ruskojezičnih naziva naseljenih mjesta. Predsjednik Sadir Žaparov izjavio je da namjerava potpuno završiti proces preimenovanja naselja do kraja 2027. godine. To se odnosi na gradove i sela s ruskim nazivima. Šef države naglasio je važnost vraćanja autentičnih kirgiskih imena. Ova inicijativa dio je politike jačanja nacionalnog identiteta. Povratak autentičnih naziva može se posmatrati kao težnja ka obnovi istorijske pravde, jačanju uloge državnog jezika i smanjenju uticaja ruske kulture u Kirgistanu. Ovi koraci svjedoče o postepenom udaljavanju zemlje od ruskog kulturnog i političkog uticaja.

U međuvremenu, Kazahstan je uveo diskriminatorne restriktivne mjere u bankarskom sektoru prema klijentima iz Rusije. Kazahstanska banka Bereke Bank počela je masovno blokirati račune ruskih državljana, isključujući internet bankarstvo i mobilnu aplikaciju. Time su njihovi računi postali nedostupni za upravljanje.

Situacija s Bereke Bank jasno pokazuje nastojanje finansijskog sektora Kazahstana da se maksimalno distancira od rizika povezanih s ruskim kapitalom. Banka ulaže napore da očuva reputaciju pred zapadnim regulatorima. Blokiranje računa ruskih državljana, gašenje digitalnih servisa i stvaranje administrativnih prepreka predstavljaju dosljednu politiku minimiziranja prisustva „toksičnih“ ruskih klijenata. U uslovima globalnog finansijskog nadzora, Kazahstan bira očuvanje pristupa međunarodnim platnim sistemima i SWIFT transferima, odričući se bankarskog partnerstva s Rusijom.

Istovremeno je Kazahstan ratifikovao sporazum s Republikom Turskom o tranzitu vojnog tereta i osoblja kroz kazahstanski vazdušni prostor. To otvara logistički „prozor“ u Centralnoj Aziji za članice NATO-a. Takvi potezi podrivaju interese Organizacije ugovora o kolektivnoj bezbjednosti (ODKB), u kojoj su Rusija, Bjelorusija i neke zemlje Centralne Azije i Zakavkazja. Odluka Kazahstana pokazuje geopolitičku preorijentaciju regiona i slabljenje vojnopolitičke uloge ODKB-a.

Moguće kao odgovor Moskve na poteze Astane, Rusija od 1. maja planira obustaviti tranzit kazahstanske nafte prema Njemačkoj preko naftovoda „Družba“. Tokom 2025. godine isporuke kazahstanske nafte Njemačkoj preko Rusije iznosile su 2,146 miliona tona dnevno, što je 44% više nego 2024. godine. U prvom kvartalu 2026. godine obim je iznosio 730 hiljada tona. Potpuni prekid tranzita mogao bi uskratiti oko 17% sirovine njemačkoj rafineriji u Švedtu, koja prerađuje do 12 miliona tona nafte godišnje. Ona obezbjeđuje gorivo za 90% automobila u Berlinu i Brandenburgu.

Zaustavljanje tokova iz Kazahstana predstavlja direktni ekonomski rat koji može približiti i fizički sukob, jer Evropskoj uniji možda neće ostati alternativni scenariji. Rusija je zainteresovana za razaranje i segmentaciju EU, kao i Njemačke kao glavne evropske ekonomije. To može biti i pokušaj uticaja na tempo militarizacije Evropske unije. Situacija dodatno destabilizuje snabdijevanje gorivom Njemačke, budući da je rat SAD-a i Izraela protiv Irana poremetio lance snabdijevanja energentima s Bliskog istoka.