Izvjestilac Evropskog parlamenta za Srbiju, Tonino Picula, ocijenio je za Danas da posljednji izvještaj o napretku Srbije, čiji je autor, odražava zajedničku poziciju Evropskog parlamenta (EP) o prilikama u Srbiji u jednom od ključnih razdoblja njene novije historije, dodajući da, nažalost, gotovo da nema poglavlja za koje nije ocijenjeno da je napredak ograničen ili da ga uopšte nema.

– Teško je izdvajati samo neke od velikog skupa problema, ali rekao bih da su to svakako aspekti vezani za demokratiju i vladavinu prava, gdje je situacija sistemski nazadovala, pogotovo u posljednjih godinu dana. Također, još u nacrtu izvještaja sam naveo da društvenom scenom vlada izrazita politička polarizacija i napetost, da borba protiv korupcije mora biti prioritet te da se moraju donijeti i implementirati preporuke za promjene izbornog zakonodavstva. Ništa manje bitan aspekt je autentična posvećenost evropskom putu.

U ovim, za EU prijetećim geopolitičkim okolnostima, izuzetno je bitno da države kandidatkinje budu usklađene sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU, gdje Srbija bilježi jako slab rezultat. Tu je, naravno, i pitanje odnosa sa Kosovom i potreba da se radi na bržoj normalizaciji odnosa. Također, jasno je da Srbija u situaciji kakva jeste ne ispunjava uslove za isplatu sredstava iz Plana rasta, što je stav koji se iskristalisao posljednjih mjeseci, pogotovo u kontekstu donošenja zakona koji se kolokvijalno nazivaju "Vučićevim zakonima".

Kako ocjenjujete zakone u oblasti pravosuđa i izbornog procesa koji su nedavno usvojeni u Srbiji? Vidite li u njima suštinsku političku volju za reformama ili ih Brisel posmatra samo kao kozmetičke promjene, bez stvarne primjene u praksi?

– Spomenuti zakoni su bili kap koja je prelila čašu strpljenja inače benevolentne Evropske komisije – barem jednog njenog dijela. Pretpristupni pregovori su ozbiljan politički proces koji se mora provoditi sveobuhvatno, a ne ambivalentno, uz jasnu određenost prema cilju koji treba da bude ulazak u EU. U kontekstu izbornog procesa, smatram da smo tu još daleko od stvaranja uslova za fer izbore i funkcionalnog REM-a, pa mislim da se mnogo toga još mora uraditi i implementirati kako bi se situacija promijenila i postala prihvatljiva.

Ovo je samo još jedan u nizu izvještaja koji ponavljaju hronične probleme sa vladavinom prava i stanjem demokratije u Srbiji. Koliko još ovakvih dokumenata Evropski parlament treba da usvoji prije nego što Brisel preduzme konkretne mjere i zauzme nedvosmislen stav prema režimu Aleksandra Vučića?

– Izvještaji Evropskog parlamenta su dvosmjerna politička poruka – ponajprije zemlji kandidatu za članstvo, ali i drugim institucijama EU: Evropskoj komisiji i Vijeću EU. U ovih 13 godina djelovanja u Evropskom parlamentu uvidio sam značaj rezolucija i formiranog stava većine. Pogotovo kada se ovakav dokument ispregovara vrlo brzo i usvoji ovako uvjerljivom većinom. Evropski parlament je jedino tijelo koje su direktno izabrali građani država članica i kao takav ima nezanemariv uticaj na djelovanje, prilagođavanje i kreiranje stavova drugih institucija EU. Smatram da se ovim izvještajem jasno ističu problemi i sugerišu sasvim konkretni potezi. Uvjeren sam da poruke u njemu dobijaju na težini i na drugim relevantnim briselskim adresama. Stagnacija procesa pristupnih pregovora koja traje četiri godine govori o raspoloženju prema zbivanjima u Srbiji.

Ukoliko zvanični Beograd zaista želi da odblokira i ubrza evropski put, šta u ovom trenutku mora biti apsolutni prioritet srpskih vlasti?

– Poruke Evropskog parlamenta su definitivno jasne: ako Srbija želi napredovati na svom evropskom putu, potrebno je potvrditi jasan strateški izbor, uskladiti se sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU, uključujući sankcije protiv Rusije, te ostvariti konkretan i održiv napredak u ključnim reformskim područjima. Uspjeh ili neuspjeh Beograda na putu prema članstvu u EU zavisi primarno od spremnosti vlasti da reformama otklanja postojeće probleme koji opterećuju srpsko društvo. Uopšte nije pitanje želi li EU Srbiju u svom članstvu, nego želi li Srbija, odnosno njena dugogodišnja vlast, uopšte prihvatiti demokratske standarde potrebne za članstvo?

Kako komentarišete situaciju podizanja tenzija između Srbije i Crne Gore i kako na tu situaciju gleda Brisel?

– Mislim da su te tenzije posljedica više faktora: lične Vučićeve netrpeljivosti, kontinuiteta promocije politike tzv. "srpskog svijeta" nasuprot politici evropskih integracija i nemirenja sa neuspjehom svih pokušaja podvrgavanja Podgorice pod kontrolu Beograda. Uglavnom, radi se o programiranoj državnoj politici koja izvire iz Vučićevih višestrukih frustracija vezanih uz Crnu Goru – od obnove crnogorske državnosti prije dvadeset godina, do po njega neprijatne činjenice da Crna Gora očito ulazi u završnu fazu priključenja Evropskoj uniji.

U Briselu svi relevantni akteri prate razvoj događaja. Nakon incidenata, opetovano se upozorava na važnost dobrosusjedskih odnosa i rješavanja bilateralnih sporova u kontekstu pristupanja EU.

Prošlo je više od godinu i po dana od tragičnog pada nadstrešnice na Željezničkoj stanici u Novom Sadu. Kako iz perspektive Evropske unije izgleda trenutna društveno-politička situacija u Srbiji nakon tog događaja?

– Taj tragični događaj u Novom Sadu je mnogo toga promijenio. Sve je više političara u EU počelo otvorenije reagovati, izražavajući ozbiljnu zabrinutost, pa i zgražanje zbog stanja demokratije, vladavine prava i slobode medija u Srbiji. Također je odbačen narativ vlasti o tome da neko izvana, a pogotovo iz EU, organizuje "obojene revolucije" i podupire prevrat u zemlji. Sve se češće osuđuju zastrašivanja i pritisci od strane vlasti na učesnike protesta, novinare, aktiviste i političke protivnike.

Protesti nakon pada nadstrešnice prije svega odražavaju rasprostranjeno duboko nezadovoljstvo korupcijom, nedostatkom odgovornosti, slabim institucijama i padom povjerenja u vladajuću strukturu. Uz to, jasno smo kritikovali provođenje istrage o urušavanju nadstrešnice, gdje su apsolutno potrebni transparentnost, odgovornost i rezultati.

U kom društveno-političkom akteru Evropska unija danas zapravo vidi svog ključnog i kredibilnog partnera u Srbiji?

– To je još uvijek otvoreno pitanje. Evropska unija mora, po prirodi konvencionalnih partnerskih odnosa, razgovarati sa izabranim zvaničnicima i vršiocima političkih funkcija, ali i sa svim relevantnim političkim i društvenim akterima. Tu su, dakle, i studenti, parlamentarna opozicija, civilno društvo i ljudi koji aktivno rade na demokratizaciji društva.

Jednako je važno uočiti da gotovo nema dijaloga u samoj Srbiji između vlasti i onih koji joj se protive, ali ni između onih koji žele promjene u zemlji. A dijalog bi pomogao u traženju odgovora na pitanje kako postići pozitivan konsenzus za ulazak u EU. Čini se da su u pravu oni koji tvrde da danas postoje "tri Srbije" koje međusobno ne komuniciraju, a baš je nacionalni konsenzus potreban za rješavanje decenijama nagomilanih problema i, posljedično, ulazak zemlje u Evropsku uniju.