Dok se Evropa posljednjih godina suočava s rekordnim vrućinama, naučnici upozoravaju na naizgled paradoksalan scenario: globalno zagrijavanje moglo bi da doprinese procesu koji bi dijelovima kontinenta donio znatno hladnije i surovije zime.

U središtu pažnje nalazi se jedan od najvažnijih sistema okeanskih struja na planeti, poznat kao Atlantska meridionalna preokretna cirkulacija ili AMOC. Taj ogromni sistem prenosi toplu vodu iz tropskog Atlantika prema sjeveru i ima važnu ulogu u regulisanju klime Evrope.

Problem je što naučnici očekuju da će AMOC slabiti kako se planeta zagrijava.

Međuvladin panel za klimatske promjene navodi da je slabljenje ovog sistema tokom 21. vijeka veoma vjerovatno. U zavisnosti od količine budućih emisija gasova sa efektom staklene bašte, klimatski modeli pokazuju prosječno slabljenje od oko 24 do 39 odsto do kraja vijeka, mada postoji velika neizvjesnost kada je riječ o tačnoj brzini i intenzitetu promjena.

Jedan od procesa koji može da utiče na cirkulaciju odvija se na krajnjem sjeveru Atlantika. Topljenje leda na Grenlandu i povećana količina padavina unose više slatke vode u okean. Zbog promjena temperature i saliniteta površinska voda postaje manje gusta, što može da oteže njeno poniranje u dubinu, jedan od procesa koji pomažu da se velika atlantska cirkulacija održava.

Posljedice ozbiljnog slabljenja, a naročito eventualnog kolapsa AMOC-a, ne bi bile ograničene samo na sjever Evrope. Promjene bi mogle da utiču na količinu padavina, monsunske sisteme, nivo mora, poljoprivredu i vremenske prilike u različitim dijelovima svijeta. IPCC navodi da bi, ukoliko bi do kolapsa ipak došlo, mogao da uslijedi nagli poremećaj regionalnih vremenskih obrazaca i ciklusa vode, uključujući isušivanje dijelova Evrope.

Najdramatičnije promjene ipak bi se očekivale na sjeverozapadu kontinenta.

Klimatske simulacije pokazuju da bi u scenariju ozbiljnog sloma cirkulacije zime mogle da postanu znatno hladnije. Jedno istraživanje pokazalo je da bi, čak i u svijetu koji je u prosjeku topliji za dva stepena, ekstremno hladan talas koji se danas u Holandiji javlja približno jednom u deset godina mogao da donese temperature oko minus 20 stepeni.

U Škotskoj bi u takvom scenariju ekstremi mogli da budu još niži, dok bi pojedini dijelovi Skandinavije mogli da se suoče sa temperaturama ispod minus 40 stepeni.

To ne znači da naučnici predviđaju da će Evropa u skoroj budućnosti izgledati tako. Riječ je o scenarijima koji ispituju posljedice mogućeg kolapsa, a ne o vremenskoj prognozi.

Ipak, posljedice koje pokazuju modeli dovoljno su ozbiljne da su privukle pažnju evropskih vlada.

U jednom od najekstremnijih scenarija arktički morski led mogao bi da se proširi mnogo dalje na jug, prema Škotskoj i nordijskim fjordovima. Na Baltiku bi led mogao da stvara ozbiljne probleme za pomorski saobraćaj, dok bi kanali u Amsterdamu tokom jakih hladnih talasa ponovo mogli potpuno da se zalede.

Istovremeno bi mogle da ojačaju zimske oluje. Velika razlika između veoma hladnog sjevera i toplijih južnih oblasti stvarala bi uslove za snažne atmosferske poremećaje.

Ali hladnoća ne bi bila jedini problem.

Ljeta bi i dalje mogla da budu veoma topla, dok bi manjak padavina povećavao rizik od suša i nestašica vode. Jedna od studija o mogućim posledicama kolapsa AMOC-a pokazala je koliko bi takva promjena mogla da pogodi poljoprivredu: površina Velike Britanije pogodna za uzgoj usjeva mogla bi u ekstremnom scenariju da se smanji sa približno 32 na svega sedam odsto.

Promjene bi se osjećale i van Evrope. Pomjeranje tropskog pojasa kiša moglo bi da donese dodatne suše pojedinim dijelovima zapadne Afrike, dok bi promjene temperature mora mogle da poremete čitave morske ekosisteme i ribarstvo.

Duž atlantskih obala Evrope problem bi predstavljao i nivo mora. Slabljenje velike okeanske cirkulacije može regionalno dodatno da podigne nivo mora, što bi povećalo opasnost od poplava i prodiranja slane vode u nizijska poljoprivredna područja.

Upravo zbog toga neke evropske države više ne posmatraju ovaj scenario samo kao teorijski problem daleke budućnosti.

Island je potencijalni kolaps AMOC-a označio kao rizik za nacionalnu bezbjednost, dok Holandija analizira šta bi dodatni rast nivoa mora značio za njenu obalnu zaštitu. Finska, prema izvještajima evropskih medija, proučava kakve bi posljedice velike promjene atlantske cirkulacije mogle da ostave na energetiku, transport i druge ključne sisteme.

Istovremeno se ulaže sve više novca u praćenje promjena u okeanu.

Britanski program za istraživanje klimatskih tačaka preokreta vrijedan je 81 milion funti i usmjeren je, između ostalog, na razvoj sistema koji bi mogli ranije da prepoznaju znake velikih promjena na Grenlandu i u sjevernom Atlantiku.

Evropska unija i Kanada su u septembru 2026. pokrenule i međunarodnu inicijativu OceanEye, kroz koju je prikupljeno gotovo 220 miliona evra finansijske i druge pomoći za jačanje globalnog sistema posmatranja okeana. U projektu učestvuje više desetina država, a cilj je očuvanje i proširenje mreže senzora, istraživačkih platformi i sistema za praćenje promjena u morima.

I dalje, međutim, ostaje ključno pitanje na koje nauka nema precizan odgovor: koliko je AMOC blizu kritične tačke?

Neke novije studije upozoravaju da bi duboko miješanje vode u pojedinim dijelovima sjevernog Atlantika moglo ozbiljno da oslabi već tokom ovog vijeka. Modeli u pojedinim scenarijima pokazuju velike promjene sredinom 21. vijeka, koje bi kasnije mogle da prethode gotovo potpunom gašenju sjevernoatlantske cirkulacije. Međutim, autori naglašavaju da su trenutna zapažanja i dalje pod snažnim uticajem prirodnih promjena i da se ne može tvrditi da je takav proces već započeo.

Zbog toga se naučnici uglavnom slažu oko jedne stvari: čekanje da se sa potpunom sigurnošću utvrdi da li je sistem krenuo ka tački bez povratka moglo bi da bude rizično.

Najvažniji način za smanjenje tog rizika ostaje smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte. Što je zagrijavanje planete manje, manji je i pritisak na jedan od najvažnijih sistema okeanskih struja na Zemlji.