Višemjesečni antivladini protesti koji potresaju susjednu Srbiju, izazvani tragedijom u Novom Sadu u kojoj je poginulo 16 ljudi nakon urušavanja nadstrešnice na obnovljenoj željezničkoj stanici, ne jenjavaju već skoro deset mjeseci.

Sve je počelo 22. novembra 2024., kada su studenti započeli koordinirane blokade fakulteta i simbolične saobraćajne akcije u 11:52, u trenutku nesreće koja je potresla naciju. Ubrzo su protesti prerasli u masovne demonstracije i okupacije institucija, a studenti su stali na čelo pokreta, zahtijevajući krivičnu odgovornost za smrt 16 ljudi i raspisivanje novih izbora. Njihov poziv na pravdu ubrzo su prihvatili profesori, građani, radnici, seljaci, umjetnici i šira javnost, što je dovelo do protesta u više od 200 gradova i mjesta širom zemlje, piše Dnevno.hr.

Kulminacija protesta dogodila se 15. marta 2025. u Beogradu, kada je održan jedan od najvećih studentskih skupova u Evropi u posljednjih nekoliko decenija. Policijski izvori govorili su o 107 hiljada učesnika, dok drugi izvori smatraju da je taj broj bliži 300 hiljada, a neki su išli čak i do 800 hiljada ljudi.

Foto: CROPIX

Zatišje trajalo do avgusta

Privremeno zatišje trajalo je do sredine avgusta, no s dolaskom kraja ljetnih odmora i početka školske godine, situacija je ponovo eskalirala. Posljednji val nasilja započeo je 10. avgusta u Vrbasu, na sjeveru Srbije, kada su maskirani počinioci izazvali incidente, što je dovelo do organizovanih protesta i sukoba u Vrbasu, Beogradu, Bačkoj Palanci i Nišu.

Sukobili su se pristalice vladajuće SNS, njihovi protivnici i policija. Ljudi koji se protive režimu Aleksandra Vučića iskaljivali su bijes na prostorijama SNS-a, koje su povremeno čuvali simpatizeri vladajuće stranke, nezadovoljni višegodišnjom politikom vlasti.

Sličan scenarij zabilježen je u Bangladešu 2024. godine, kada su studenti započeli proteste protiv korumpiranih institucija, koji su se postepeno proširili u narodne demonstracije s političkim ciljevima. Nakon višesedmičnih protesta i sve većeg nasilja, tačnije, 5. avgusta 2024., premijerka Sheikh Hasina podnijela je ostavku i napustila zemlju zajedno sa sestrom, tražeći azil u Indiji.

Nakon njenog odlaska, predsjednik Bangladeša Mohammed Shahabuddin raspustio je parlament, a vođa vojske, general Waker-Uz-Zaman, najavio formiranje privremene vlade pod vodstvom nobelovca Muhammada Yunusa. Opoziciona liderka Begum Khaleda Zia također je puštena iz zatvora i pomilovana.

Bijegom je neočekivano prekinuta vladavina najdugovječnije premijerke Bangladeša, koja je bila na vlasti od 2009. godine i zemljom upravljala ukupno više od 20 godina. U sukobima i protestima koji su prošle godine trajali nekoliko sedmica ubijeno je više od 300 ljudi.

Uspostava privremene vlade i povratak političkog pluralizma označili su početak novog političkog perioda u Bangladešu. Dan 5. avgusta službeno je proglašen nacionalnim praznikom pod nazivom "Dan masovnog ustanka" (July Mass Uprising Day), u čast građanskog otpora i demokratskih promjena. Ova paralela često se spominje u kontekstu srpskih protesta, sugerišući mogućnost sličnog razvoja događaja i u našem susjedstvu.

Ko stoji iza protesta?

Iako su protesti počeli kao studentski pokret, ubrzo su im se pridružile široke narodne mase. Međutim, konkretni organizatori ostaju nepoznati, što dodatno podstiče spekulacije o mogućim stranim utjecajima ili unutrašnjim političkim motivacijama.

Iz načina na koji su se protesti do sada vodili jasno je da je riječ o savremenom i vrlo organizovanom protestnom konceptu koji nikako ne izgleda kao da je nastao u Srbiji i koji ne mogu osmisliti, organizovati i voditi studenti, čak ni kad im se pridruže njihovi profesori. Ali mogu ga provoditi.

Jasno je izabran povod koji može dirnuti i pokrenuti ljude, a to je pogibija putnika na novosadskoj željezničkoj stanici kao posljedica koruptivnog sistema gradnje. Tempo širenja protesta na cijelu državu i društvo bio je besprijekoran, uključujući baš sve: od zelenih aktivista preko četničkih barjaktara do običnih ljudi koji žele samo pravdu i bolji život.

Sasvim je jasno da protestanti ostavljaju dojam drukčije Srbije, a politički i korupcijski devastirana Vučićeva Srbija izuzetno je povoljan teren za takve proteste.

Foto: Vanesa Pandzic / CROPIX

Vučić optužuje strane sile

Srbijanski predsjednik Aleksandar Vučić konstantno optužuje strane sile za poticanje nemira, dok opozicija tvrdi da je riječ o izrazu nezadovoljstva građana zbog autoritarne vladavine i korupcije.

Čak i nakon deset mjeseci od početka protesta, Vučić, koji se u Srbiji doima gotovo svemoćnim, još ne zna ko ga zapravo želi natjerati na odlazak s vlasti, i to u trenutku kada s ključnim geopolitičkim akterima ima stabilne, pa s nekima čak i izvrsne odnose. Njegove tvrdnje o glavnim organizatorima protesta koji stoje iza "neprijateljskih hrvatskih obavještajnih službi" samo dodatno potvrđuju da u zemlji vlada duboka politička nesigurnost i neizvjesnost.

U jednom od obraćanja, Vučić je protestante optužio za "čisti terorizam" i ponovio tvrdnje da su višemjesečni uporni protesti protiv njegove vlasti "orkestrirani sa Zapada i usmjereni na uništavanje Srbije."

Cijela regija, ali i Evropa, pomno nastavlja pratiti situaciju i nemire u Srbiji. U svakom slučaju, ostaje pitanje: hoće li, kao i u gore spomenutom Bangladešu, masovni protesti u susjedstvu dovesti do promjene vlasti i historijskih političkih turbulencija? Vrijeme će pokazati…