Ovo jeste tek historijska koincidencija, ali ipak poučna. Mi obilježavamo 30. godišnjicu Dejtonskog mirovnog sporazuma upravo u trenutku kada administracija Donalda Trumpa dodatno pritišće Ukrajinu da prihvati mirovni plan uvelike oblikovan u Moskvi.

Malo ko na Zemlji može pojmiti teret na plećima Volodimira Zelenskog u ovom sudbinskom trenutku. Jedan od rijetkih koji bi ga mogao iz iskustva nasavjetovati umro je u oktobru 2003, piše politolog Jasmin Mujanović za portal !Odgovor.ba.

Tokom skoro četiri godine agresija na Bosnu i Hercegovinu, koja je na vrhuncu uključivala praktično invaziju i sa strane Srbije i sa strane Hrvatske, koje su je nastojale zajednički podijeliti, državne vlasti u Sarajevu i Armija Republike Bosne i Hercegovine nisu dobile nikakvu vojnu pomoć sa Zapada. Relativno veliko prisustvo međunarodnih mirovnih snaga, UNPROFOR-a, svodilo se na posmatranje raširenih zločina protiv civila. Ponajbolji je primjer holandski bataljon, koji je „sigurnu zonu“ Srebrenicu predao u ruke genocidnoj Vojsci Republike Srpske (VRS) Ratka Mladića u julu 1995.

NATO je, u konačnici, vojno intervenirao samo na marginama sukoba i samo da se postigne priželjkivanja omjer teritorijalne podjele 51–49, koji je dvije godine ranije zacrtala Međunarodna kontakt-grupa.

Nasuprot tome, Ukrajina je dobila značajnu – štaviše, ogromnu – vojnu pomoć Zapada od 2014, a naročito od februara 2022. Prema procjenama, ukupna vrijednost vojne pomoći koju je Ukrajina primila samo od februara 2022. iznosi oko 150 milijardi US dolara. Ova pomoć uključuje i neke od najsofisticiranijih oružja i sistema iz arsenala NATO-a. Evropski lideri, kao i prethodni američki predsjednik Biden, o odbrani Ukrajine govore kao o egzistencijalnoj borbi za budućnost kontinenta, Evropske unije i NATO-a.

Svakako, nema se šta govoriti o geopolitičkom značaju Ukrajine za Zapad u usporedbi s nebitnosti Bosne i Hercegovine i cijelog Zapadnog Balkana. Ali nije poenta žalovati nad ravnodušnošću Evrope i SAD-a prema Bosni i Hercegovini 1990-ih. Naprotiv, treba je jasno priznati.

Ni Evropa ni Sjedinjene Države nisu agresiju na Bosnu i Hercegovinu, niti širi proces raspada Jugoslavije, posmatrale kao prioritet. Kako je tadašnji američki državni sekretar James Baker (ne)slavno rekao – SAD “nemaju konja u toj trci”. Francuski i britanski zvaničnici su, podsjećanja radi, govorili predsjedniku Clintonu da Bosna ne pripada Evropi – odnosno da Bošnjaci muslimani ne pripadaju Evropi – pa je genocid nad njima tumačen kao “bolna, ali realistična obnova kršćanske Evrope”.

Takav je bio historijski kontekst u kojem je bosanska delegacija ušla u pregovore u Daytonu, u vojnoj bazi Wright–Patterson u Ohiou.

U jesen 1995. situacija na terenu počela se jasno okretati protiv VRS-a, ali savezništvo s Hrvatskom nikada nije bilo potpuno sigurno. Parakriminalni režim Herceg-Bosne poražen je, ali je Franjo Tuđman – što je i poslije rata otvoreno ponavljao – Bosnu i Hercegovinu i dalje smatrao historijskom greškom, teritorijom koju se prirodno treba podijeliti između “Velike Hrvatske” i “Velike Srbije”. Možda zajedničke bosanske i hrvatske snage i jesu mogle ući u Banju Luku; bile su dvadesetak kilometara od centra. Ali da li bi Milošević tada (ponovo) preveo punu jugoslavensku vojnu silu preko Drine? Bi li Tuđman opet pogazio obećanje dato Sarajevu?

Bezbroj je takvih pitanja i scenarija: šta bi bilo da tadašnja bosanska delegacija, i prije svih, predsjednik Alija Izetbegović, nisu prihvatili mirovni sporazum koji su ponudili i iza kojeg su stali Amerikanci u novembru 1995. To ne znači da je Dejton bio besprijekoran dokument. Daleko od toga.

Možda su neke (manje) izmjene bile ostvarive. Richard Holbrooke, primjerice, žalio je što je Miloševiću dozvoljeno da iz pregovora izađe s nazivom “Republika Srpska”. Ali to je bilo američko žaljenje; ostaje nejasno da li je bosanska strana mogla uvjeriti administraciju Billa Clintona da natjera Beograd da se odrekne naziva. Izetbegović je čekao koliko je vjerovao da može, a onda je Amerikancima, na američkom tlu, rekao: “Ovo nije pravedan sporazum – ali mom narodu treba mir.”

Taj mir, sa svim svojim manama, sačuvao je suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine. Omogućio je ponovno ujedinjenje glavnog grada i obnovu zemlje. Izbjeglice su se mogle vratiti svojim domovima; nisu se sve vratile, ali mnoge jesu. Ponovo se moglo putovati od Sarajeva do Trebinja, od Banje Luke do Tuzle, od Bihaća do Mostara, ne rizikujući život na desecima kontrolnih punktova.

Dejtonski ustav jeste diskriminatoran i neliberalan, ali njegove odredbe se mogu osporavati. Neke ključne odredbe već jeste oborio Evropski sud za ljudska prava, zahvaljujući apelacijama bosanskih aktivista za građanska prava. Bosna i Hercegovina je kandidat za EU i NATO, i ako ikada postane članica ovih međunarodnih blokova, učinit će to tek nakon što njen etnosektaški ustav bude izmijenjen u skladu s Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i mišljenjima Venecijanske komisije.

Historija je surova, geografija još surovija. Uprkos ogromnoj podršci koju je dobila, ukrajinski gradovi i dalje gore, ljudi umiru svakog dana, a ruska ratna mašinerija se ne zaustavlja. Američki predsjednik danas zahtijeva mir, pa makar bio i pod ruskim uslovima.

A ukrajinski lideri, kao i bosanski 1995, moraju donijeti odluku. Mogu pokušati ispregovarati detalje, ali na kraju moraju odgovoriti Americi – da ili ne. I živjeti s posljedicama tog odgovora.

Vrijedi se prisjetiti: pet godina nakon što je Izetbegović rekao “da” Dejtonu, drugi iscrpljeni lider odbio je sporazum na američkom tlu. Zvao se Jaser Arafat. Procijenite sami mudrost takvog izbora.