Deseto izdanje Evropskog izvještaja o islamofobiji (EIR 2024) dokumentuje deceniju sistematskog, nezavisnog istraživanja antimuslimanskog rasizma u Evropi. Izvještaj dokumentuje razvoj događaja koji su dugo bili poricani ili umanjivani – i pokazuje koliko je islamofobija danas duboko ukorijenjena u političkim, medijskim i institucionalnim strukturama Evrope.

Tokom ovih deset godina rezultati izvještaja su predstavljani donosiocima odluka u ključnim političkim forumima: u Evropskom parlamentu, pri OSCE-u, Ujedinjenim narodima, Vijeću Evrope i Donjem domu britanskog parlamenta. Danas izvještaj služi kao centralni izvor podataka o zločinima iz mržnje prema muslimanima u godišnjem Izvještaju o zločinima iz mržnje OSCE-a. Stoga je postao nezamjenjiva referentna tačka za akademsku zajednicu, civilno društvo i međunarodne organizacije, prenosi TRT.

Islamofobija kao strukturni problem

Od svog prvog objavljivanja 2015. godine, EIR se smatra jednim od najvažnijih djela o razumijevanju islamofobije – ne kao marginalnog fenomena, već kao strukturnog i političkog problema. To pokazuje kako antimuslimanski rasizam oblikuje javne debate, utiče na političke odluke i oblikuje institucionalne prakse. Nakon deset godina posmatranja, više se ne može izbjeći otrežnjujući zaključak: islamofobija u Evropi nije samo postala vidljivija. Postala je institucionalizirana, pravno ukorijenjena i društveno normalizirana.

Ova desetogodišnjica je stoga i prekretnica i upozorenje. Kontinuitet izvještaja odražava naučnu istrajnost. Međutim, nalazi EIR-a 2024. daju duboko alarmantnu sliku. Antimuslimanski rasizam se nije smanjio – on se intenzivirao i postao normaliziran u gotovo svim oblastima javnog života. Ono što je posebno upečatljivo u 2024. godini jeste koliko snažno islamofobni narativi sada oblikuju procese donošenja političkih odluka, legitimišu vanredne sigurnosne mjere, određuju medijska tumačenja i potkopavaju demokratske norme. Muslimani su sve više pogođeni nepovjerenjem, sekuritizacijom i isključenjem – s ozbiljnim posljedicama po osnovna prava.

Rat u Gazi bio je centralni politički i diskurzivni kontekst koji je u 2024. godini značajno oblikovao islamofobiju. Širom Evrope vlade su u velikoj mjeri propustile da brane principe međunarodnog prava ili jasno osude masovne civilne žrtve. Umjesto toga, propalestinske demonstracije su kriminalizirane, protesti zabranjivani, a aktivisti – neproporcionalno često muslimani – nadzirani, zastrašivani i krivično gonjeni. Javna debata se sve više polarizirala, muslimanski glasovi su delegitimizirani ili podvrgnuti opštoj sumnji. Događaji poput nereda u Amsterdamu pokazali su kako su obmanjujući politički narativi pojačavani i instrumentalizirani od mainstream medija, da bi se solidarnost s Palestinom poistovjetila s ekstremizmom – da bi se stvorila klima straha i represije.

Nadzor umjesto ravnopravnosti

Državne institucije odigrale su centralnu ulogu u daljem učvršćivanju islamofobije. U Francuskoj su administrativne kontrolne mjere u okviru MICAS sistema masovno proširene i nesrazmjerno su ciljale muslimanske porodice i vjerske vlasti. Njemačka je kombinovala svoju nedvosmislenu političku podršku Izraelu sa sve restriktivnijim režimima migracija i policije. U Danskoj je koncept “bratstva” politički instrumentaliziran kako bi se opravdale dalekosežne mjere nadzora nad muslimanskim organizacijama civilnog društva.

Istovremeno, kontroverzni “zakon o getu”, koji je trenutno pod revizijom Suda pravde Evropske unije, otkrio je kako rasno obilježene kategorije poput “nezapadnih” služe kao zamjena za ciljano isključivanje muslimana.

Ključni nalazi Evropskog izvještaja o islamofobiji za 2024. godinu uključuju značajan porast diskriminacije: Prema Agenciji EU za osnovna prava (FRA), 47 posto muslimana doživjelo je diskriminaciju u posljednjih pet godina – što je porast u odnosu na 39 posto u 2016. godini. Posebno su pogođene muslimanke, naročito one koje nose hidžab.

Zabilježen je i nagli porast zločina iz mržnje: Britanska agencija za praćenje događaja Tell MAMA zabilježila je najveći broj antimuslimanskih incidenata od kada je počela prikupljati podatke. Slični trendovi zabilježeni su i u drugim evropskim zemljama.

Uočena je normalizacija krajnje desničarskih narativa: U zemljama poput Austrije i Nizozemske, krajnje desničarske stranke su uspjele proširiti svoj politički utjecaj, dok su akteri u političkom centru sve više usvajali isključujuću retoriku o migracijama, sigurnosti i nacionalnom identitetu.

Sistematski negativni prikazi muslimana u glavnim evropskim medijima pojačali su društvenu zabrinutost i legitimizirali diskriminatorske politike.

Zabrane nošenja marama i abaja proširene su u Francuskoj, Italiji, Danskoj i dijelovima Rusije. Istovremeno, muslimanski studenti su prijavili sve veće uznemiravanje i ograničenja akademske slobode, posebno u vezi s izjavama vezanim za Palestinu.

Vrijeme je za djelovanje

Izvještaj o islamofobiji u Evropi (EIR) za 2024. godinu završava se hitnim preporukama za djelovanje. Evropske vlade moraju formalno priznati antimuslimanski rasizam kao rasizam i uključiti ga u nacionalne akcione planove protiv rasizma. Mjere protiv terorizma koje nesrazmjerno pogađaju muslimane moraju se preispitati. Sloboda izražavanja i okupljanja mora se dosljedno braniti, a Opća politička preporuka ECRI-ja br. 5 o borbi protiv antimuslimanskog rasizma mora se u potpunosti provesti.

Konačno, potrebno je dugoročno jačanje koalicija civilnog društva kroz finansiranje i institucionalnu saradnju.

Nakon deset godina dokumentiranja, poruka Izvještaja o islamofobiji u Evropi je jasna: Bez odlučnog, koordiniranog i na pravima zasnovanog djelovanja, antimuslimanski rasizam će nastaviti potkopavati demokratiju, jednakost i društvenu koheziju u Evropi.