Zastupnici iranskog parlamenta uputili su apel ministru obavještajnih poslova da ponovo aktivira patrole Basija, dok sigurnosne snage pokreću nasilni obračun s antivladinim protestima koji se šire širom zemlje.

Prema podacima Agencije za aktiviste za ljudska prava (HRANA), u posljednjih 15 dana tokom antivladinih demonstracija ubijeno je više od 544 osobe, uključujući osmero djece.

No, šta je zapravo Basij – tajanstvena iranska paravojna formacija koju vlasti već decenijama koriste za gušenje protesta i narodnog nezadovoljstva?

Ko su Basiji?

Naziv Basij, što na perzijskom jeziku znači "mobilizacija", odnosi se na dobrovoljnu paravojnu grupu koja djeluje kao pomoćno krilo Islamske revolucionarne garde (IRGC), moćne i elitne grane iranske vojske. Osnovana je ubrzo nakon Islamske revolucije 1979. godine od strane ajatolaha Ruhollaha Homeinija, koji je tada izjavio da Iran nikada ne može biti uništen ako ima miliciju od 20 miliona ljudi.

Ova milicija djeluje širom zemlje i regrutuje članove iz ruralnih i urbanih sredina, a organizuje se uglavnom oko džamija u Teheranu i drugim većim gradovima. Njeni pripadnici često dolaze iz siromašnijih i konzervativnijih slojeva društva. Basij je pod komandom IRGC-a, koji se nalazi pod direktnom kontrolom vrhovnog vođe Irana.

Basij djeluje kao unutrašnja sigurnosna snaga formirana radi očuvanja iranske teokratije i državne ideologije, kao i provođenja islamskog morala među stanovništvom. Ova grupa decenijama ima ključnu ulogu u nasilnom gušenju talasa neslaganja i protesta.

Basij je bio poznat po izvođenju takozvanih "ljudskih talasa" tokom Iransko-iračkog rata od 1980. do 1988. godine, kada su, prema izvještajima, korišteni za čišćenje minskih polja ispred regularne vojske. Njihova uloga dodatno je ojačana nakon 2003. godine, kada su ojačani kao prva linija odbrane usljed sumnji u moguću američku invaziju. Od tada se redovno pojavljuju u prvim trenucima pobuna i nemira.

Američke sankcije

Sjedinjene Američke Države su više puta uvele sankcije protiv snaga Basij i pojedinih njihovih komandanata, uključujući sankcije zbog kršenja ljudskih prava, gušenja studentskih protesta i navodne upotrebe djece vojnika.

Pripadnici Basija imali su ključnu ulogu svaki put kada bi masovni protesti zahvatili Iran. Godine 2009. preuzeli su vodeću ulogu u kontroli mase kada su desetine hiljada demonstranata izašle na ulice Teherana protestujući protiv predsjedničkih izbora, kao i 2022. godine tokom gušenja masovnih protesta nakon smrti 22-godišnje Mahse Amini u pritvoru vjerske policije.

Basij se nalazi među sigurnosnim snagama raspoređenim radi suzbijanja protesta koji već 15 dana potresaju Iran. Iranski državni mediji izvijestili su o žrtvama unutar sigurnosnih snaga, uključujući i Basij. Ova formacija je, prema navodima, uključena i u nadzor online aktivnosti tokom protesta. U objavi na Telegramu u nedjelju, novinska agencija Basij, zvanični informativni kanal ovih snaga, saopćila je da su ugašeni jedan blogerski portal i povezani kanali na društvenim mrežama, uz poruku da se "hapšenja blogera koji podržavaju nerede nastavljaju".