Rak grlića materice može se spriječiti redovnim ginekološkim pregledima, učešćem u Nacionalnom skrining programu za rano otkrivanje raka grlića materice, kao i vakcinacijom protiv visokorizičnih tipova humanog papiloma virusa (HPV).

To je, između ostalog, zaključeno na predavanju ljekara Instituta za javno zdravlje i KCCG, organizovanom u saradnji sa RTCG, povodom obilježavanja Evropske nedjelje prevencije raka grlića materice.

Evropska nedjelja prevencije raka grlića materice obilježava se od 19. do 25. januara s ciljem podizanja svijesti o značaju prevencije, ranog otkrivanja i pravovremenog liječenja ove bolesti.

Poseban akcenat stavlja se na HPV vakcinaciju i redovne skrining preglede, kao ključne mjere u smanjenju obolijevanja i smrtnosti među ženama.

Rak grlića materice jedan je od najčešćih malignih oboljenja kod žena. Jedan od najvažnijih vidova prevencije ove bolesti jeste HPV vakcinacija, koja štiti oba pola od posljedica HPV infekcije.

Epidemiolog Instituta za javno zdravlje Milko Joksimović kazao je da svaka osoba koja stupa u seksualne odnose ima veoma visok rizik da tokom života dobije HPV infekciju, te da osam od deset osoba do 45. godine bude inficirano HPV-om.

Joksimović navodi da je do sada otkriveno i potvrđeno više od 200 tipova HPV-a od strane međunarodnog referentnog centra.

"Četrnaest tipova HPV-a od posebnog su značaja jer su visoko onkogeni, odnosno izazivaju infekcije koje nose visok rizik od razvoja maligne bolesti. HPV tipovi 6 i 11 uzrokuju oko 90 odsto genitalnih bradavica, dok su tipovi 16 i 18 odgovorni za 60 do 70 odsto slučajeva raka grlića materice u svijetu. HPV tipovi 32, 33, 45, 52 i 58 odgovorni su za dodatnih 10 do 20 odsto slučajeva raka grlića materice i drugih oboljenja koje izaziva HPV", kazao je Joksimović.

On dodaje da se najveći dio HPV infekcija eliminiše u periodu od šest do četrnaest mjeseci.

Ističe da HPV može izazvati obične bradavice na koži, stopalima i šakama, kao i genitalne bradavice.

"Dugotrajne infekcije HPV tipovima visokog rizika mogu dovesti do razvoja malignih oboljenja, uključujući rak grlića materice, vagine i vulve kod žena, rak penisa kod muškaraca, rak anusa, kao i karcinome zadnjeg dijela usne duplje, uključujući bazu jezika i krajnike", kazao je Joksimović.

Takođe, istakao je da se od HPV infekcije može zaštititi samo kombinacijom više mjera.

"Pravilno informisanje od najranijeg uzrasta, edukacija djece i mladih, vakcinacija, kao i redovni preventivni pregledi i sistematski organizovani skrining programi, posebno za rak grlića materice, ključni su u prevenciji", rekao je Joksimović.

Naglasio je da sama vakcinacija nije dovoljna za sprječavanje HPV infekcije, već da samo zajedničko djelovanje svih ovih aktivnosti daje rezultate.

"Nijedna mjera ne može zamijeniti drugu – efikasna zaštita moguća je isključivo njihovom primjenom u cjelini", poručio je on.

Ko treba da primi HPV vakcinu?

Joksimović kaže da se HPV vakcina preporučuje djevojčicama i dječacima uzrasta od 9 do 14 godina, koji predstavljaju primarnu ciljnu grupu, jer je vakcina u tom periodu najdjelotvornija.

Dodaje da je vakcinacija dječaka važna prvenstveno radi njihove lične zaštite, a ne samo u cilju zaštite budućih partnerki.

Kod djevojaka i mladića uzrasta od 15 do 18 godina djelotvornost vakcine je nešto manja, ali je značajno veća ukoliko nijesu imali seksualne odnose. Vakcina se može primijeniti i kod osoba uzrasta od 19 do 26 godina, ali je njena efikasnost u tom periodu smanjena i prvenstveno se preporučuje osobama koje nijesu stupale u seksualne odnose.

HPV vakcina se može primijeniti i kod osoba uzrasta od 27 do 45 godina, ali u tom periodu ne donosi značajan benefit za opštu populaciju. Preporučuje se uglavnom osobama koje su u visokom riziku, poput onih sa povećanim rizikom od HIV infekcije.

HPV vakcina se u svijetu primjenjuje u više oblika – bivalentna, četvorovalentna i devetovalentna, dok se u Crnoj Gori koristi devetovalentna vakcina, koja pruža zaštitu od najvećeg broja HPV tipova, kazao je Joksimović.

Dodao je da je do sada širom svijeta distribuirano 500 miliona doza HPV vakcine.

Gdje se građani mogu vakcinisati?

Djeca uzrasta od 9 do 18 godina mogu se vakcinisati kod izabranog pedijatra u domu zdravlja, kao i vikendom u većini domova zdravlja.

Za osobe uzrasta od 19 do 26 godina vakcinacija se obavlja u epidemiološkim ambulantama Instituta za javno zdravlje, kao i u domovima zdravlja.

Više informacija na sajtu Instituta za javno zdravlje

Reakcije koje može izazvati HPV vakcina su prolazne i uglavnom se odnose na bol, otok i crvenilo na mjestu uboda, koje su kratkotrajne i prolazne, kaže Joksimović.

Rak grlića materice je izliječiv ako se otkrije u ranoj fazi

Skrining podrazumijeva otkrivanje bolesti u ranoj fazi, prije pojave kliničkih simptoma i znakova, što omogućava pravovremeno liječenje i bolji ishod bolesti. Na ovaj način mogu se otkriti i premaligne promjene, čijim uklanjanjem se sprječava razvoj uznapredovale bolesti. Rak grlića materice je potpuno izliječiv ukoliko se otkrije u ranoj fazi.

Epidemiološkinja Ivana Nikčević Kovačević podsjetila je da je opšti cilj do 2030. godine smanjiti učestalost raka grlića materice na manje od četiri slučaja na 100.000 žena.

Kako bi se taj cilj ostvario, potrebno je vakcinisati 90 odsto djevojčica protiv HPV-a do 15. godine života, obuhvatiti skriningom najmanje 70 odsto žena makar dva puta tokom života, te obezbijediti da 99 odsto žena sa otkrivenim promjenama bude pravovremeno liječeno.

Naglasila je da ti ciljevi nijesu nedostižni, ali da je ključno započeti aktivnosti na vrijeme. Dodala je da je Crna Gora krenula kasnije, ali da raspolaže odličnim alatima, uključujući devetovalentnu vakcinu i organizovani skrining program.

Doktorka je istakla da se HPV testiranje radi jednom u pet godina, jer se smatra da ukoliko je žena HPV negativna na prvom testiranju, vjerovatnoća da u narednih pet godina razvije rak grlića materice je minimalna, gotovo teorijska.

Onkološkinja dr Nevenka Lukovac Janjić upozorila je da u Crnoj Gori od raka grlića materice obolijeva veliki broj mladih žena.

Prema njenim riječima, sa organizovanim skrining programom i HPV vakcinacijom krenulo se kasno, iako postoje svi preduslovi da se za 10 ili 20 godina dostignu stope obolijevanja kakve danas bilježe razvijene evropske i svjetske zemlje. Do tada, kako je naglasila, veliki broj žena izgubiće bitku sa ovom agresivnom bolešću.

Istakla je da je prognoza znatno lošija u slučajevima kada bolest ne može biti operativno liječena, te da je najbolji ishod upravo onda kada postoji mogućnost hirurškog zahvata.

Iako Crna Gora raspolaže najsavremenijim aparatima za onkološko liječenje u Evropi, posljedice terapije često uključuju ozbiljne komplikacije. Među njima su, kako navodi, učestali i lažni nagoni za pražnjenje mokraćne bešike i debelog crijeva, ponekad i na svakih deset minuta.

"Karcinom grlića materice je izuzetno teška bolest, a smrtnost je veoma visoka", kazala je dr Lukovac Janjić.

Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije za Evropski region iz januara 2025. godine, svake godine u Evropi se dijagnostikuje oko 60.000 novih slučajeva raka grlića materice, dok od ove bolesti umre više od 30.000 žena.