Piše: Haris IMAMOVIĆ / Odgovor.ba

Po jednom dogmatskom učenju, svrha historije svakog naroda jeste u njegovoj nacionalnoj državi. Drugi državni oblici, bilo da se radi o carstvu, višenacionalnoj republici ili samostalnim gradovima, zagovornicima navedenog shvatanja čine se privremenim i takoreći vještačkim preprekama “prirodnoj” težnji naroda ka izgradnji sopstvene nacionalne države.

Gledalac će lako steći dojam da se navedenog shvatanja historije držao Vlade Simović, profesor na banjalučkom Fakultetu političkih nauka, u specijalnoj emisiji FTV posvećenoj 30. godišnjici zaključivanja Dejtonskog sporazuma.

Ugovor i priroda

“Početak izgradnje nacija na Balkanu”, veli Simović, “krenuo je 1804. sa srpskom revolucijom.”

Simović zatim pojašnjava da je Srpski ustanak 1804. ostvario “početak srpske nacionalne države, kao Pijemonta oko kojeg su se počeli okupljati većinski srpski krajevi”.

”Srpska nacija je”, veli Simović, “ušla u sastav Austro-Ugarske monarhije kao nacija koja je jasno ispoljavala svoje težnje da se nađe u jedinstvenoj srpskoj nacionalnoj državi.”

On zatim kaže da je to “neprirodno (sic!) pokušala da spriječi Austro-Ugarska administracija, odnosno namjesništvo koje je predvodio Benjamin Kallay”.

Dakle, težnja srpske nacije da se nađe u jedinstvenoj srpskoj državi je prirodna, a pokušaj Austro-Ugarske da to spriječi jeste neprirodan.

”Kada imate naciju”, pojašnjava Simović, “ona mora biti suverena i mora imati svoju nacionalnu državu. To je još od Vestfalskog mira projektovano negdje da svaka država ima svoj spoljašnji i unutrašnji suverenitet, a nacionalna država to itekako podrazumijeva.”

Ovime dolazimo do prve aporije. Ugovorom, pa ni Vestfalskim, ne može se odrediti šta je prirodno, a šta nije. Ugovor je, kao takav, konvencija. On je, kao izraz duha, zapravo negacija prirode. Ugovor je izlazak iz “prirodnog stanja”, u kome se drugome ne priznaju prava, a sporovi se rješavaju nasiljem.

Ugovor, poput Vestfalskog, koji polazi od suvereniteta država, može u određenoj konstelaciji biti bolji za očuvanje mira od drugih ugovora, ali se svejedno ne može odrediti kao prirodan, kao što se njime priznata težnja za uspostavom nacionalne države ne može odrediti prirodnom.

Ako je nešto “prirodno”, onda je to sukob, pred-državno i pred-ustavno stanje. Priroda ne poznaje pravo, ugovor, suverenitet, carstvo ni nacionalnu državu. Sve su to kulturne, historijske, dakle “vještačke” tvorevine. Ali upravo u toj artificijelnosti, konvencionalnosti ili ugovornosti leži civilizacijski napredak.

BiH kao “neprirodan” pokušaj sprečavanja srpske i hrvatske države

Na prvi pogled se čini da profesor Simović današnju Bosnu i Hercegovinu sagledava, jednako kao i Austro-Ugarsku, kao neprirodnu prepreku stvaranju srpske, hrvatske i eventualno bošnjačke nacionalne države.

”Mi bi”, veli Simović, “morali imati nešto što se zove bosanska nacija u smislu kao nekakva vještačka (sic!), nadnacionalna kategorija, koju prati država da bi mogla da negira ove već formirane, etablirane nacije.”

Dakle, ako je bosanska nacija vještačka, onda su jamačno srpska, hrvatska i bošnjačka nacija prirodne, pa je tim slijedom bosanska država vještačka, nasuprot prirodnim nacionalnim državama: srpskoj, hrvatskoj ili bošnjačkoj.

Po Simoviću, bosanska nacija je “promašaj”.

“Zato što smo”, veli on, “vidjeli na plebiscitu u novembru 1991, koji je potpuno pokazao da srpski narod želi da ostane u Jugoslaviji, vidjeli smo na Referendumu da Bošnjaci i Hrvati žele da izađu iz Jugoslavije. Mi smo dobili dvije demokratske volje koje su se sukobile. Jako je teško naći danas, u principu, neki zajednički imenitelj, koji će integrisati Bosnu i Hercegovinu po modelu nekakvog zajedničkog nacionalnog identiteta.”

Kroz veći dio emisije, stječe se dojam da je za Simovića nacionalna država telos historijskog razvoja, te da je Bosna i Hercegovina, pošto nije nacionalna država, “vještačka”, “neprirodna”, itd.

Ali to je, u izvjesnom smislu, privid.

Naime, pred kraj emisije, profesor Simović iznosi neočekivanu poentu, koja nije na tragu navedenog. U jednom realističnom zaključku, on prihvata trenutnu, višenacionalnu, federaliziranu bosanskohercegovačku državu kao rješenje, a ne kao “vještačku tvorevinu” i koja će neizbježno biti prevaziđena uspostavom proširene Srbije, proširene Hrvatske i bošnjačke nacionalne države.

”Ja sam uvjeren”, kaže Simović, “da Bosna i Hercegovina može da izgradi model, koji ću iznijeti u jednoj minuti i neću se više javljati. U ovom trenutku da bi (sic!) pomirili jake centrifugalne tendencije srpskog i hrvatskog bića, jake centripetalne tendencije bošnjačkog bića i onoga što se zovu prograđanske stranke, jedino rješenje (sic!) jeste da se postigne federacija, funkcionalna federacija, nešto slično kao što imamo i danas, tj. jedna forma usavršavanja Dejtona”.

Dejton kao prevazilaženje “prirodnog stanja”

Simović dalje kaže da “moramo imati na umu, kada pričamo o Dejtonu, da je Dejton uradio jednu krucijalnu stvar, a to je da je zaustavio rat i svako raspakivanje Dejtona je potencijalno vođenje u rat”.

Dakle, tri nacionalne volje su se sukobile u “prirodnom stanju”, posvjedočivši svoju slobodu prihvatanjem borbe na život i smrt, a onda su, uvidjevši da jedna drugu ne mogu podrediti svojoj volji ni uništiti, postupile razumno i utvrdile (mirovni) ugovor.

Vidimo, dakle, na djelu prevazilaženje primitivne, “prirodne” svijesti, kao u čuvenom odjeljku o robu i gospodaru, u Hegelovoj Fenomenologiji duha (samo na kolektivnom nivou).

Iako je ranije zvučalo da profesor Simović težnju nacije ka nacionalnoj državi legitimira kao jedinu prirodnu, vidimo da on sada, u jednom sofisticiranijem viđenju historijskog procesa, prepoznaje dejtonsku federaciju kao legitiman ishod novije historije.

Nacija može težiti svojoj nacionalnoj državi, ali historija nije pozornica za nesmetanu manifestaciju nacionalne volje. Paradoks je u tome što upravo oni koji prizivaju „prirodnost“ nacionalne države, na kraju priznaju nužnost ugovora. A ugovor je uvijek negacija apsolutne volje. On je priznanje drugoga. On je ograničenje vlastite moći.

Legitimizirajući dejtonsko rješenje, Simović podcrtava da se radi o priznanju sukobljenih nacionalnih volja kao ishodu konkretnog rata, što znači da federaciju poput dejtonske ne nudi kao idealan, da ne kažem “prirodan” državni obrazac, već kao rješenje primjereno situaciji na našem tlu s kraja 20. i prvoj polovini 21. stoljeća.

Historija proizvodi, troši i odbacuje državne forme

Objašnjavajući u Uvodu u Jugoslaviju nastanak jugoslovenske države, te transformaciju njene svrhe, Dejan Jović ujedno nudi savršeno objašnjenje da moderna historija nije jurnjava ka nacionalnoj državi kao “prirodnom” telosu, već isprobavanje različitih, uglavnom hibridnih formi.

Tako je, veli on, Jugoslavija je započela kao država koja je trebala biti nacionalna, zapravo naciotvorna na način da će stvoriti jedinstvenu jugoslovensku naciju.

“Bila je”, piše Jović za Jugoslaviju, “između ostalog, antiimperijalni, ali i nacionalistički projekat koji je u svojoj osnovi imao ideju o Slavenima, odnosno Južnim Slavenima kao političkoj i kulturnoj jedinici iz koje će izrasti jugoslovenska nacija.”

Bitan razlog tome je što prva Jugoslavija, dolazi nakon Prvog svjetskog rata, koji se smatra slomom imperijalizma, te pobjedom nacionalizma, odnosno Wilsonovog principa samoopredjeljenja naroda.

”Umjesto imperija”, veli Jović, “koji su se činili vrlo solidnima (naročito Austro-Ugarska) do 1918. došlo je doba nacija i nacionalnih država” i za shvatanje njene naravi bitno je imati u vidu da je Jugoslavija “nastala kao alternativa imperijima”.

Prvih deset godina prve Jugoslavije prošlo je u nastojanju stvaranja jedinstvenog jugoslovenskog demosa i etabliranja Jugoslavije kao nacionalne države; odnosno u bjesomučnom otporu, koji je tome pružala etablirana hrvatska nacija. ”Ideja”, veli Jović, “da bi Jugoslavija trebala biti moderna nacionalna država, napuštena je već dvadeset godina nakon njenog formiranja, kroz dopuštenje hrvatske iznimke 1939.”

”Već je tada”, kaže Jović dalje, “Jugoslavija krenula na put traženja nekog svog, trećeg puta, između dvije temeljne kategorije kojima u nastavku teksta opisujemo političke formacije (države) u postimperijalnom razdoblju. Taj treći put je trebao biti alternativa i imperijalizmu i nacionalizmu, te je stoga opravdano govoriti o iznimnosti, nekompatibilnosti Jugoslavije s ovim čistim idealtipskim kategorijama.”

Jović pojašnjava da se sve mijenja nakon svjetskog rata 1939-1945, koji je, budući smrtonosnijim od Velikog rata 1914-1918, pokazao da ni nacionalne države nisu ništa manje opasne po međunarodni mir od imperija.

Kao što se, nakon Prvog svjetskog rata, tražilo alternativu imperijama, tako se nakon Drugog svjetskog rata tražilo alternativu nacionalnim državama. I to u vidu jedne nove vrste imperija.

”Europska zajednica je”, piše Jović, “odnosno kasnije Unija, trebala je biti ta alternativa i imperijalizmu i suverenizmu odnosno nacionalizmu europskih država. Ona je trebala stvoriti neki antiimperijalistički dobrohotni imperij, koji bi ograničio i prema miru usmjerio nacionalne države nastale nakon imperijalizma. Ona je zamišljena kao alternativa prošlosti Europe, i kao alternativa pobjedi nacionalizma na europskom tlu.”

”U tom smislu”, veli Jović, “u pravu su oni koji Jugoslaviju vide kao neku preteču ideje europskog ujedinjavanja.”

Dakle, Jugoslavija (naročito druga) nije bila ni nacionalna država, ni carstvo, već nešto između. Ona je bila hibridna forma, koja je nastojala ispuniti različite, čak i kontradiktorne potrebe svog stanovništva.

Činjenica da je i druga Jugoslavija doživjela slom, te da je i Evropska unija u krizi ne znači potvrdu da je nacionalna država zaista prirodan telos moderne historije. Jer, ako pažljivo posmatramo, vidjet ćemo da ni nacionalna država danas nije u stanju preporoda.

Kriza nacionalne države u našem dobu

Emmanuel Todd u Porazu Zapada piše da je “protestantizam bio prvi motor razvoja država-nacija”. Bez opismenjavanja masa, koje je inicirao Luter, bilo bi nemoguće njihovo uključivanje u vlast, kroz izbore, štampu, itd. Ali, kako pojašnjava Todd, ne radi se samo o tome.

”Ako u sposobnosti pisanja i čitanja”, kaže Todd, “vidim temelj demokratije, to nije naprosto zato što pismenost omogućuje da se čitaju novine i bira za koga će se glasati, nego zato što ta sposobnost pothranjuje takoreći metafizički osjećaj jednakosti svih građana. Umeće čitanja i pisanja, nekad isključivost sveštenika, danas je svojstvo svih ljudi.”

Ova bazična jednakost pripadnika jedne nacije, koju je donio protestantizam, u naše doba je snažno potkopana masovnim širenjem visokog obrazovanja, koje je stvorilo jednu novu vrstu klera, koji odbija prihvatiti da je jednak sunarodnicima.

Zato Todd smatra da nacionalna država, u našem dobu, više nije moguća na način na koji je postojala 19. stoljeću, kada je stanovništvo jedne Francuske ili Njemačke, u obrazovnom pogledu, bilo poprilično homogeno.

“Nova obrazovna stratifikacija”, kaže Todd, “zaista je stvorila visokoobrazovane ljude koji preziru one s osnovnim ili srednjim obrazovanjem, a ovi zauzvrat nemaju poverenja u njih.”

Uništivši intranacionalnu solidarnost, masovno širenje visokog obrazovanja u izvjesnom smislu je obnovilo feudalnu olihargiju.

Ili kako primjećuje Todd: “Trideset do četrdeset odsto pripadnika jedne generacije steklo je, na kraju, zahvaljujući razvoju višeg obrazovanja, osećaj da su zaista nešto više od drugih: masovna elita”.

Raspad nacije na masovnu elitu i “narod”

Kroz obrazovnu stratifikaciju, nacija se raspala na masovnu elitu i reducirani “narod”, a njihov međusobna netrpeljivost ostavlja teške posljedice na pojam nacionalne države, u čijem je fundamentu – predstavljanje naroda.

”Predstavnik naroda”, kaže Todd, “pripadnik masovne elite koji je završio fakultetske studije, više ne poštuje narod s osnovnim i srednjim obrazovanjem i ne može a da u osnovi, ma koja mu bila stranačka etiketa, ne oseća da su vrednosti ovih visokoobrazovanih jedine legitimne vrednosti.”

Elite više ne osjećaju minimalnu identifikaciju sa (svojim) “narodom”, čija uvjerenja smatraju odveć vulgarnim. Štaviše, uvjerene su da takvom narodu ne treba prepuštati upravljanje državom a naročito ne ekonomijom. Bolje je da se o tome pitaju Evropska komisija, Evropska centralna banka, Svjetska banka, MMF, eksperti, itd.

Pobjeda ove anti-nacionalne koncepcije desila se 2005. godine, kada su Francuska i Nizozemska prihvatile Lisabonski sporazum, uprkos tome što je isti odbijen na referendumu u obje zemlje.

“Ova epizoda”, piše Todd, “obeležava jačanje principa oligarhije, pošto pokazuje da je moguće poništiti referendum a da narod ne reaguje. To je važna prekretnica;  u dvema zemljama demokratske i liberalne tradicije, narod se više ne računa ni u šta, ne naprosto zbog krivice ‘elita’, nego zato što ga je nulto versko i ideološko stanje učinilo anomičnim, te više ne može da ga pokrene nikakva kolektivna akcija.”

Trump i nove hibridne forme

Počev od Brexita i prvog Trumpovo izbora, na djelu je nesumnjivo (nacionalistička) reakcija, ali iznevjerene nade Brexita da će iznova konstituisati britansku naciju pokazuju da je naivno očekivati renesansu nacionalne države.

Razlog tome je što su populacije poput britanske izgubile obrazovnu i vjersku homogenost: temelj demokratije nije samo u sposobnosti čitanja i pisanja, već i u etičkom jedinstvu i moći kolektivnog djelovanja zajednice, koji je omogućavao protestantizam.

”U početku”, veli Todd, “i u srži zapadnog razvoja, ne nalazimo tržište, industriju i tehniku, nego kao što sam najavio u uvodu, jednu posebnu religiju, protestantizam.”

Todd također posjeća da je izvorni demokratsko-nacionalistički ideal pretpostavljao klasnu, obrazovanu, vjersku i svaku drugu homogeniziranost nacije, a ne raslojavanje.

”Demokratski ideal”, veli on, “da ne idemo do sna o savršenoj ekonomskoj jednakosti svih građana, zamišljao je da će se društveni uslovi različitih klasa približavati. U fazi maksimalne demokratije posle Drugog svetskog rata, čak se moglo zamisliti u Sjedinjenim Državama a potom i drugde, da će se proleterijat i buržoazija stopiti u jednu sveobuhvatnu srednju klasu. Posljednjih decenija, međutim, prisustvovali smo sve većoj nejednakosti”.

U protekle četiri decenije, neoliberalna dogma u ekonomiji je dovela do pogoršanja materijalnih uslova radnika i srednjih klasa. U konačnici, političkim sistemima zapadnih demokratija ovladale su liberalne oligarhije. Donatorska klasa upravlja izbornim procesom, a obrazovane klase strogo kontroliraju zakonodavni proces - putem vrhovnih sudova.

Todd veli da je glavni ideološki trend našeg historijskog trenutka u tome što “elite optužuju narod da skreće prema ksenofobnoj desnici, a narodi sumnjiče elite da tonu u suludi ‘globalizam’.”

Određena elita, npr. francuska osjeća više politička i vrednosna solidarnosti u odnosu spram američke, njemačke i drugih elita, nego u odnosu na vlastiti narod, koji joj je sve više stran, vulgaran, ksenofoban, itd. New York Times preferira kanadske ili evropske političke lidere, u odnosu na vulgarnu volju američkog naroda. S druge strane, narod gubi sve više osjećaj za transnacionalnu solidarnost, čovječanstvo, itd.

Iako se, na domaćem planu, Trumpov pokret postavlja kao anti-imperijalni, on se u odnosu na Evropu, Kanadu, Japan, itd, postavlja kao imperijalistički i nastoji uspostaviti neskriveni sistem ekstrakcije materijalnih dobara. Dok na prvi pogled, Trump podržava Orbanov suverenizam, to je samo taktički potez, kojim unosi podjele u EU da bi njome lakše ovladao i stavio je pod svoju volju.

Nacionalna država nije prirodni telos historije. Svaki oblik države nastaje kao odgovor na prethodnu krizu, ali nijedan nije izvan historije. Stoga i savremeni svijet ne pokazuje povratak „prirodnom“ poretku nacionalnih država, nego ulazak u novu fazu borbe između oligarhijskih elita i fragmentiranih naroda, između suverenističkih impulsa i imperijalnih projekata, u svrhu traženja novih ugovora.