Iran je od 1941. do 1979. godine bio pod vlašću šaha Mohammada Reze Pahlavija, čija je dugotrajna vladavina obilježila duboke društvene i privredne promjene. Iako je sprovodio modernizaciju i približavao zemlju zapadnim modelima, politički sistem je postajao sve autoritarniji, što je na kraju dovelo do Islamske revolucije 1979. godine.

Tokom gotovo četiri decenije vlasti, Mohammad Reza Pahlavi sprovodio je sekularne reforme i ubrzano modernizirao državu. Industrija i obrazovanje bilježili su snažan razvoj, ali su političke slobode bile sve ograničenije, piše Index.hr.

Postepeno ukidanje višestranačkog sistema i suzbijanje opozicije izazivali su rastuće nezadovoljstvo koje je kulminiralo revolucijom i uspostavom Islamske Republike Iran.

Geopolitički značaj Irana

Tokom Hladnog rata, Iran je imao izuzetno važnu stratešku ulogu. Velike rezerve nafte, položaj između Bliskog istoka i južne Azije, kao i duga granica sa Sovjetskim Savezom, učinili su ga ključnim partnerom zapadnih sila. Velika Britanija i Sjedinjene Američke Države pružale su snažnu političku i ekonomsku podršku šahovom režimu, smatrajući ga stabilnim saveznikom u nestabilnoj regiji.

U zamjenu za podršku Zapada, vlast je ubrzano modernizovala privredu i društvo po zapadnim uzorima. Međutim, prozapadna politika izazvala je otpor među komunističkim grupama i vjerskim liderima. Napetosti su kulminirale 1953. godine, kada je nakon neuspjelog pokušaja svrgavanja premijera Mohammada Mosaddegha šah privremeno napustio zemlju. Ubrzo je uslijedio drugi pokušaj državnog udara, koji je bio uspješan, čime je Mosaddegh uklonjen s vlasti nakon pokušaja nacionalizacije naftne industrije.

Nakon prevrata Mohammad Reza Pahlavi se vratio u zemlju i dodatno učvrstio svoju vlast. Pokrenuo je opsežan program modernizacije s ciljem pretvaranja Irana u savremenu državu. Centralna vlast je ojačana, često na račun tradicionalnih plemenskih struktura i lokalne autonomije. Posebna pažnja posvećena je obrazovanju i položaju žena, pa su djevojkama otvorene veće mogućnosti školovanja, a ženama proširena građanska prava.

Pad monarhije i revolucija

Istovremeno je vlast pokušavala ograničiti politički i društveni uticaj vjerskih institucija. Među najkontroverznijim mjerama bila je zabrana nošenja vela u javnosti, što je izazvalo snažan otpor religijski orijentisanog dijela stanovništva. Reformama se nastojalo razviti urban i modern način života, posebno u velikim gradovima, gdje su zapadni stil odijevanja i društveni običaji postajali sve prisutniji.

Kraljevska porodica igrala je važnu ulogu u predstavljanju modernog imidža države. Mohammad Reza Pahlavi se 1951. godine oženio Sorayom, koja je na vjenčanju nosila haljinu modne kuće Christian Dior. Pošto par nije dobio nasljednika, razveli su se 1958. godine. Iran je u tom periodu bio domaćin brojnim svjetskim zvaničnicima, a kraljevska porodica održavala je bliske odnose s međunarodnom elitom, uključujući i Winstona Churchilla.

Šah se 1959. godine ponovo oženio, ovaj put Farah Dibom, s kojom je dobio četvero djece. Međutim, političke promjene krajem sedamdesetih onemogućile su nastavak monarhije. Tokom krunisanja 1967. godine u Teheranu, šah je preuzeo drevnu titulu Šahanšah – "Kralj kraljeva", pokušavajući ojačati nacionalni identitet oslanjajući se na historijsko nasljeđe Perzijskog carstva.

Rast cijena nafte i relativna stabilnost u regionu podstakli su razvoj urbane srednje klase, ali je politički prostor postajao sve uži. Do 1975. godine ukinut je višestranački sistem, a političko djelovanje bilo je dozvoljeno samo jednoj partiji – Rastakhiz. Time je gotovo sva politička moć koncentrisana u rukama vladara.

Nezadovoljstvo zbog korupcije, represije i kršenja ljudskih prava raslo je iz godine u godinu. Dana 16. januara 1979. godine šah je napustio Iran suočen s masovnim protestima i narodnim ustankom. Pokret koji je započeo kao široki otpor autoritarnom režimu preuzeo je ajatolah Ruhollah Homeini, čime je monarhija ukinuta i uspostavljena Islamska Republika Iran.