Nakon mjeseci geopolitičkih potresa, zapaljive retorike i diplomatskih vanrednih stanja unutar Sjevernoatlantskog saveza, Donald Trump je objavio vijest koja ponovo redefinira globalnu ravnotežu snaga. Sjedinjene Američke Države postigle su sporazum s Kraljevinom Danskom i autonomnom vladom u Nuuku kojim Vašington osigurava trajnu vojnu kontrolu nad Grenlandom, uz pravo veta na bilo kakvo vojno prisustvo ili kritične investicije suparničkih sila, piše Bosna.hr.

Objavljena u petak navečer po evropskom vremenu, ova vijest predstavlja kulminaciju procesa koji je započeo kao Trumpova hiperbolična prijetnja kupovinom ili čak aneksijom najvećeg ostrva na svijetu, a završio geopolitičkim aranžmanom od trajne važnosti. Dok se službeno potpisivanje očekuje tokom sedmice Visokog nivoa Generalne skupštine Ujedinjenih nacija u New Yorku, analitičari se pitaju: šta tačno Washington dobija ovim paktom, koje su koncesije pretrpjeli Kopenhagen i Nuuk, te kako će ovo uticati na budućnost Arktika?

Proklamirana svrha sporazuma jest trajno zaključavanje Grenlanda u američku sigurnosnu sferu. Prema informacijama iz Washingtona, novi pakt daje Sjedinjenim Državama neograničenu sposobnost da preduzmu sve što smatraju neophodnim radi zaštite vlastite i grenlandske sigurnosti. To uključuje stalno vojno prisustvo, neograničena prava preleta te mogućnost uspostavljanja novih vojnih baza i proširenja postojećih kapaciteta.

Ono što ovaj sporazum čini presedanom u savremenoj diplomatiji jest odredba o “trajno važećem pravu veta”. Suparničkim državama Washingtona, prije svega Kini i Rusiji, izričito se zabranjuje bilo kakva vojna prisutnost, ali i izvođenje senzitivnih, neautoriziranih investicija na ostrvu. Pod tim se podrazumijevaju ulaganja u rudarstvo, lučku i aerodromsku infrastrukturu te telekomunikacijske mreže. Štoviše, odredbe sporazuma projektirane su kao trajne, što znači da bi ostale na snazi čak i u slučaju da Grenland u budućnosti proglasi potpunu nezavisnost od Danske.

Za Trumpa, koji je sporazum proglasio “historijskim” i istaknuo da američke poreske obveznike neće koštati ništa, ovo je ogromna politička i geostrateška pobjeda. On je uspio preoblikovati arktičku arhitekturu bez potrebe za formalnom kupovinom teritorija, ostvarivši sve ključne ciljeve nacionalne sigurnosti.

Iako službeni detalji ugovora tek trebaju proći parlamentarne procedure u Nuuku i Kopenhagenu, izjave evropskih aktera sugeriraju da su Danska i Grenland uspjeli odbraniti vlastiti suverenitet od najradikalnijih zahtjeva Bijele kuće.

Ranije tokom godine, nakon što je ponovo preuzeo dužnost u Washingtonu, Trump je izazvao ozbiljnu krizu u odnosima unutar NATO-a sugerirajući upotrebu vojne sile ili jednostranu aneksiju Grenlanda. Pentagon je izrazio želju za otvaranjem triju novih baza, zahtijevajući da te lokacije budu proglašene suverenom teritorijom SAD-a. To je bio uslov koji su danska premijerka Mette Frederiksen i grenlandski premijer Jens-Frederik Nielsen odlučno odbili.

Konačni tekst sporazuma, prema tvrdnjama iz Kopenhagena, uspio je pomiriti te suprotnosti. Frederiksen je naglasila da sporazum “priznaje suverenitet i teritorijalni integritet Kraljevine Danske”, kao i “pravo naroda Grenlanda na samoopredjeljenje”. Sa svoje strane, Jens-Frederik Nielsen istaknuo je da pakt “priznaje interese Grenlanda” i utvrđuje njegovu poziciju u međunarodnoj saradnji.

U suštini, Kopenhagen i Nuuk su pristali na proširenje američkog vojnog otiska u zamjenu za formalno očuvanje suvereniteta i izbjegavanje oružanog sukoba s vlastitim najvažnijim saveznikom. Time je izbjegnut scenar u kojem bi članice NATO-a bile primorane birati između odbrane Danske i suočavanja sa Sjedinjenim Državama.

Dok su se diplomatski pregovori odvijali u Washingtonu i evropskim prijestolnicama, američka vojska već je pravila konkretne korake na terenu. Dokaz da Washington ne gubi vrijeme jeste nedavna aktivnost američkih vojnih inženjera na jugu Grenlanda.

Grupa specijalista iz Sastava za pomorsku izgradnju (poznatijih kao “Seabees”) u više je navrata posjetila Narsarsuaq, zabačeno naselje sa svega četrdesetak stanovnika. Koristeći naprednu opremu za mjerenje i kartografiju, inženjeri su detaljno analizirali stanje tamošnjeg aerodroma i prateće infrastrukture.

Narsarsuaq ima duboku historijsku poveznicu sa Sjedinjenim Državama. Tokom Drugog svjetskog rata, dok je Danska bila pod nacističkom okupacijom, SAD su na toj lokaciji izgradile masivnu vojnu bazu u kojoj je boravilo više od četiri hiljade ljudi. Zračne snage i vojska povukle su se 1958. godine, a objekti su predati Danskoj i pretvoreni u civilni aerodrom koji je godinama služio kao glavna kapija za jug ostrva. Nakon otvaranja novog aerodroma u Qaqortoqu u aprilu ove godine, Narsarsuaq je degradiran na helidrom, a naselje je počelo ubrzano gubiti stanovništvo.

Inspekcije koje je izveo Sjeverna komanda SAD-a (USNORTHCOM) pokazuju jasnu namjeru Pentagona da ponovo aktivira ovu historijsku tačku. Ponovno stavljanje u funkciju Narsarsuaqa, uz već postojeću svemirsku bazu Pituffik na sjeverozapadu, omogućit će Americi potpunu nadzornu i logističku kontrolu nad sjevernim Atlantikom.

Iznenađujuća je bila i vremenska podudarnost ovih inspekcija s velikim manevrima NATO-a koji su se od sedmog do 18. septembra održavali upravo oko Narsarsuaqa. U vježbama u kojima je učestvovalo oko 400 vojnika iz Danske, Norveške, Finske, Švedske, Kanade, Francuske, Belgije i Holandije, Sjedinjene Države formalno nisu učestvovale, naglašavajući da su aktivnosti njihovih inženjera bile nezavisne prirode. Ova distanca jasna je poruka: dok NATO izvodi standardne savezničke vježbe, Washington na Grenlandu uspostavlja vlastite, bilateralne vojne strukture.

Da bismo razumjeli američku opsesiju Grenlandom, moramo pogledati širi geostrateški kontekst. Ostrvo sa oko 56.000 stanovnika, smješteno između Arktičkog i Atlantskog okeana, postalo je jedno od najvažnijih bojišta globalnog nadmetanja u 21. stoljeću.

Tri su ključna faktora koja pokreću ovu utrku. Prvo, klimatske promjene i ubrzano topljenje arktičkog leda otvaraju nove morske puteve. Sjeverozapadni i Sjevernomorski prolaz dramatično skraćuju tranzitno vrijeme između Evrope, Azije i Sjeverne Amerike. Onaj ko kontrolira pristup tim rutama, kontrolirat će i značajan dio buduće svjetske trgovine.

Drugo, Grenland leži na ogromnim, netaknutim rezervama prirodnih resursa. Posebno su značajna nalazišta rijetkih zemnih metala, ključnih sirovina za proizvodnju pametnih telefona, električnih vozila, vjetroturbina i modernih vojnih sistema. Trenutno globalnim tržištem ovih metala dominira Kina, a stavljanje grenlandskih resursa pod američku kontrolu izravno smanjuje ovisnost Washingtona o Pekingu.

Treće, tu je vojna dimenzija. Rusija je u protekloj deceniji masovno militarizirala svoj arktički pojas, obnavljajući sovjetske baze, instalirajući moderne radarske sisteme i raspoređujući hipersonično oružje. S druge strane, Kina se proglasila “bliskoarktičkom državom” i pokušala ostvariti uticaj kroz projekat “Polarnog puta svile”, nudeći kapital za izgradnju grenlandskih luka i aerodroma.

Paktom koji je ispregovarao Trump, kineskim investitorima i ruskoj vojsci vrata Grenlanda su zauvijek zatvorena. Bilateralni okvir iz 1951. godine, dopunjen 2004., već je davao Americi široka vojna prava, ali novi sporazum eliminira bilo kakvu pravnu prazninu i onemogućuje Nuuku da u budućnosti traži alternativne ekonomske partnere na Istoku.

Ovaj sporazum označava novu eru u odnosima između Washingtona, Kopenhagena i Nuuka, ali ostavlja i duboki trag na evropsku sigurnosnu arhitekturu. Za Sjedinjene Države, ugovor predstavlja potpunu realizaciju strategije “priječenja pristupa” (anti-access/area denial) protivnicima u arktičkoj regiji. Trump je dokazao da diplomatski pritisak, kombiniran s prijetnjom unilateralne akcije, može natjerati čak i bliske saveznike na ozbiljne ustupke.

Za Dansku, pakt je gorka pilula progutana radi očuvanja transatlantskog savezništva. Kopenhagen je morao prihvatiti de facto ograničenje vlastitog suvereniteta nad Grenlandom kako bi spriječio raspad NATO-a i potpunu aneksiju ostrva. Izjave Mette Frederiksen o “jačanju zajedničke sigurnosti” tek su diplomatski paravan za iznuđeni kompromis.

Za stanovnike Grenlanda, budućnost donosi pomiješane osjećaje. S jedne strane, formalno je sačuvano pravo na samoopredjeljenje i obećan je ekonomski razvoj kroz saradnju s Amerikom na izgradnji infrastrukture. S druge strane, lokalno stanovništvo se suočava s realnošću da će njihova domovina postati još militariziranija zona, sa smanjenim prostorom za vođenje samostalne vanjske i ekonomske politike. Mnogi žitelji južnih naselja poput Narsarsuaqa već izražavaju strah od gubitka domova i promjene načina života uslijed povratka američke vojske.

Na koncu, “historijski sporazum” koji će biti potpisan u New Yorku potvrdio je novu geopolitičku realnost: Arktik više nije mirna periferija svjetske politike, već centralna pozornica na kojoj Sjedinjene Države uspostavljaju beskompromisnu dominaciju, ne ostavljajući prostor ni protivnicima ni saveznicima da dovode u pitanje njihove primarne interese.