Bivši reisu-l-ulema Islamske zajednice u BiH Mustafa Cerić reagirao je na objavljivanje i promociju knjige „Jeruzalemski muftija El Huseini i Muslimani BiH – zamračena priča iz Drugog svjetskog rata“. U opširnom odgovoru upozorava na, kako navodi, zloupotrebu historije, selektivno tumačenje činjenica i pokušaj nametanja kolektivne krivnje muslimanima Bošnjacima. Cerić poručuje da osuda nacizma i antisemitizma ne može i ne smije biti osnova za novu stigmatizaciju čitavog naroda.

Cerić ističe da je cilj njegovog odgovora ispravljanje tendencioznih interpretacija, odbacivanje kolektivne krivnje i reafirmacija historijske odgovornosti utemeljene na naučnim standardima, naglašavajući da historija mora ostati prostor istine, a ne političkih obračuna.

Kolektivna krivnja nije historijska kategorija

U svom osvrtu Cerić jasno naglašava da su nacizam i antisemitizam zločini protiv čovječnosti, nespojivi s univerzalnim ljudskim pravima i etičkim temeljima savremene Evrope, te da moraju biti osuđeni bez relativizacije.

Međutim, upozorava da takva osuda ne daje legitimitet pripisivanju moralne odgovornosti čitavim etničkim ili vjerskim zajednicama. Kolektivna krivnja, naglašava, nije legitimna historijska kategorija niti etički održivo načelo.

Kolaboracija s nacističkom Njemačkom tokom Drugog svjetskog rata, kako navodi, postojala je širom Evrope i svijeta, među različitim narodima i zajednicama. Na ponašanje pojedinaca utjecali su politički, ideološki, oportunistički i prisilni faktori, a ne etnička ili vjerska pripadnost.

Cerić podsjeća da odgovorna historiografija mora jasno razlikovati pojedinačne aktere od kolektivnih identiteta, te upozorava da je svaki pokušaj generalizacije postupaka pojedinaca i njihovo pripisivanje muslimanima Bošnjacima kao kolektivu grubo kršenje osnovnih metodoloških principa historijske nauke.

Suživot, odgovornost i savremene implikacije

Poseban dio odgovora posvećen je višestoljetnoj tradiciji jevrejsko–muslimanskog suživota u Bosni i Hercegovini. Nakon progona sefardskih Jevreja s Pirinejskog poluotoka 1492. godine, Bosna, a naročito Sarajevo, postala je prostor utočišta u kojem je jevrejska zajednica razvijala svoj vjerski, kulturni i ekonomski život.

Taj suživot, ističe Cerić, nije bio ni slučajan ni privremen, već duboko ugrađen u društvenu strukturu zemlje. Čak i tokom Drugog svjetskog rata zabilježeni su brojni slučajevi u kojima su muslimani Bošnjaci štitili svoje jevrejske komšije i čuvali njihovo kulturno naslijeđe, često izlažući vlastite živote ozbiljnom riziku.

Selektivno naglašavanje pojedinih epizoda, uz prešućivanje šireg konteksta, Cerić ocjenjuje kao političko uokvirivanje, a ne uravnoteženu naučnu analizu, upozoravajući da takav pristup historiju pretvara u sredstvo savremene stigmatizacije.

U savremenom kontekstu, dodaje, takvi narativi posebno su problematični jer je bošnjački narod tokom 1990-ih bio žrtva sistematskog progona, etničkog čišćenja i genocida, što je potvrđeno presudama međunarodnih sudova. Normalizacija kolektivne sumnje i naslijeđene krivnje, upozorava, produbljuje dehumanizaciju i podriva pomirenje.

Na kraju, Cerić poručuje da bošnjačka muslimanska zajednica odlučno odbacuje antisemitizam, nacizam, fašizam i sve oblike kolektivne mržnje, ali isto tako odbacuje islamofobiju prerušenu u historijsku kritiku i instrumentalizaciju jevrejskog stradanja radi stigmatizacije Bošnjaka.

Historija se, zaključuje, mora pisati uz intelektualnu rigoroznost, moralnu odgovornost i poštovanje ljudskog dostojanstva, jer se istini ne služi iskrivljavanjem, nego poštenjem.