Piše: Haris IMAMOVIĆ / Odgovor.ba

Prije 34 godine nije proglašena Republika Srpska. A naročito ne kao bosanskohercegovački entitet. Na dne 9. januara 1992. proglašena je Republika srpskog naroda u Bosni i Hercegovini i to kao federalna jedinica savezne države Jugoslavije. To su historijske činjenice.

Republika srpskog naroda u BiH ne samo što nije zamišljena kao dio nezavisne Bosne i Hercegovine, već je sama njena suština, u trenutku proglašenja, bila u tome da ona neće ni po koju cijenu biti dio nezavisne BiH. 

Promijenivši ime u Republika Srpska, ona je, nakon tri i po godine rata, Dejtonskim mirovnim sporazumom iz željenog statusa federalne jedinice SR Jugoslavije, kakav su npr. imale Srbija i Crna Gora, svedena na status bosanskohercegovačkog entiteta. Neko će reći: ali Republika Srpska ipak postoji. Slažem se, s tim da to njeno postojanje supstancijalno odudara od njene izvorne naravi. 

“Mi nismo”, veli Dodik sinoć na svečanoj akademiji, “formirali 9. januara RS da bude dio BiH. Mi smo je formirali da bude nezavisna. Ona je živjela sve do Dejtonskog mirovnog sporazum.” Dejton je tu prepreka.

RS nije zamišljena i proglašena da bi Srbima u Bosni i Hercegovini npr. osigurala status konstitutivnog naroda. Ona nije zamišljena kao ovo što jeste i kao ono što (izvorni) Dejton dopušta. Ona čak nije zamišljena ni da bude nezavisna, kao što Dodik tvrdi.

Ona je zamišljena i proglašena, kao federalna jedinica u SR Jugoslaviji, kako bi Srbima - ne samo Srbima i ne svim Srbima, ali uglavnom Srbima - omogućila da nastave živjeti u istoj državi sa svojim sunarodnicima koji žive u Srbiji i Crnoj Gori.

Filozofski fakultet u Sarajevu i korijeni SDS-a

Nije bez značaja što je uvodno izlaganja na devetojanuarskoj sjednici 1992. imao Vojislav Maksimović, pisac i književni historičar, profesor na Odsjeku za opću književnost, scenske umjetnosti i bibliotekarstvo Filozofskog fakulteta u Sarajevu. Dobitnik Šestoaprilske nagrade grada Sarajeva, kao i Dvadesetsedmojulske nagrade. 

Sa drugim profesorima Filozofskog fakulteta - Slavkom Leovcem, Miloradom Ekmečićem i Nikolom Koljevićem - Maksimović je činio ideološko izvorište SDS-a.

Robert Donia piše u Karadžićevoj biografiji da je potonji još tokom studentskih protesta 1968. “po prvi put došao u dodir s intelektualcima na Filozofskom fakultetu i prihvatio njihovu kritiku socijalističke Jugoslavije”. 

Isprva ta kritika, veli Donia, nije bila nacionalistička. Čak suprotno, bila je praćena “pritužbama na račun nacionalizma”, što će reći da je dolazila sa nadnacionalne, jugoslovenske, čak komunističke pozicije. Ali to nije dugo trajalo. 

Ocjene tih profesora s Filozofskog su, veli Donia, “polako prešle na okrivljavanje drugih etnonacionalnih grupa za neuspjehe komunizma.” 

Kritike su se svodile na to da Bosnom i Hercegovinom vlada (uglavnom muslimanska) oligarhija, koja zanemaruje srpske interese i državne resurse usmjerava u najvećoj mjeri prema druga dva naroda.

Donia nalazi da nije bilo puno dokaza za ovakve tvrdnje, ali navedene predstave su se primile kod dijela Srba u BiH, činivši idejnu i osjećajnu osnovicu nacionalnog pokreta, koji će buknuti 1990. 

Jako bitan element ovog pokreta je bio otpor prema ustavnim promjenama iz 1974, koje je, kako navodi Donia, Karadžić krivio za uništenje Jugoslavije. On je, veli Donia, smatrao da je Ustav iz 1974. “izvršnu funkciju prepustio republikama”, te je “stvorio konfederaciju i Jugoslavija se raspala”.

Dakle, od početka vidimo jedan bitan ambigvitet u odnosu SDS-ovaca prema Jugoslaviji: oni, kao i njihov preteča Dobrica Ćosić, osjećaju duboko nezadovoljstvo realnom, decentraliziranom Jugoslavijom, a istovremeno opiru se mogućnosti njene disolucije i privrženi su (cjelovitoj ili krnjoj) Jugoslaviji, koju bi srpski faktor ponovo uspostavio kao centraliziranu državu pod svojom kontrolom.

Ovaj napeti ambigvitet, teški žal zbog nestanka nečeg što navodno nije ni imalo šanse da opstane, dobro je ilustrirao Dodik, kazavši u spomenutom intervjuu: “Gurnuli su nas sve zajedno u nešto što nije moglo da funkcioniše, a to je Jugoslavija, koju su oni [Zapadnjaci] isto tako rasturili.”

Ovo antijugoslovensko jugoslovenstvo, koje je kako vidimo još uvijek živo, predstavlja zapravo dominantni sentiment sjednice na kojoj je proglašena Republika srpskog naroda u BiH.

Odluka je da RS ostaje u Jugoslaviji

Tako Maksimović, u uvodnom slovu 5. sjednice, primarno govori o Jugoslaviji, njenom značaju za njene narode, te o tome kako sada neki “sebični secesionisti motivisani i pomagani od Jugoslaviji nenaklonjenih strani sila pokušavaju srušiti zajedničku državu”. 

On ističe važnost državno-pravnog kontituiteta Jugoslavije, dodaje da bi njeno ukidanje nanijelo nenadoknadivu štetu svim jugoslovenskim narodima, itd.

”Politička koalicija”, veli, “muslimanske i hrvatske nacionalne zajednice u Bosni i Hercegovini pridružuje se secesionistima u njihovom pokušaju da razbiju Jugoslaviju.”

Maksimović zatim ističe da je srpski narod dao pristanak na Bosnu i Hercegovinu samo kao federalnu jedinicu unutar Jugoslavije, a nikako na Bosnu i Hercegovinu nezavisnu od Jugoslavije.

U takvoj situaciji, pozivajući se na volju srpskog naroda “da ostane u federativnoj Jugoslaviji”, Skupštini se, kako veli Maksimović, predlaže Deklaracija o proglašenju Republike Srpskog naroda, koja se, kako podcrtava tekst Deklaracije, “nalazi u sastavu savezne države Jugoslavije kao njena federalna jedinica”. 

Kontinuitet i diskontinuitet

Na ovu projugoslovensku retoriku, reagovat će niz zastupnika. Pozitivno, npr. Rabija Šubić, koja će izraziti nadu da će i njen, muslimanski narod spoznati da mu je interes “da nastavi život sa Srbima u zajedničkoj državi otadžbini Jugoslaviji”. Ona će zatim predložiti da Skupština donese odluku o prihvatanju Konvencije o Jugoslaviji, održanoj šest dana prije proglašenja RS.

Doktor Milutin Najdanović kaže da je “Jugoslavija bila najprihvatljivija opcija za srpski narod ali ne i jedina”, te da u hijerarhiji ciljeva Skupštine na prvom mjestu treba biti “uspostavljanje jedinstvenog državnog prostora od teritorija gdje u većini žive Srbi”. 

Dakle, on razumije da, uprkos nominalnom kontinuitetu, ovo što nastaje zapravo nije više Jugoslavija u ranijem smislu te riječi. Najdanović to daje do znanja svima otvarajući glasno ovu dilemu: “Je li treća, nova ili krnja Jugoslavija ta državna forma koja treba da očuva etničku supstancu srpskog naroda ili je to posebna srpska država”?

”Može da se pravi”, kaže Najdanović, “neka nova federacija, konfederacija ili čak asocijacija država, ali u svakoj od tih kombinacija srpska jedinica mora da bude jedinstvena.”

Dakle, dok Maksimović naglašava kontinuitet u odnosu na Jugoslaviju, Najdanović, u stanovitom antijugoslovenskom duhu, podcrtava važnost diskontinuiteta ovog što se sada pravi s onim što je dotad bilo. On govori o srpskim greškama napravljenim 1918. i 1945, pa poentira: ako i bude nove Jugoslavije, ona unutar sebe mora sadržavati homogenu srpsku jedinicu. Time Skupština dobija disonantne tonove.

Iskrenost Dutine

Najotvorenije će se protiv jugoslovenske oblande 9. januara pobuniti Todor Dutina, koji ističe da ima nečeg što je falš u poziciji jugoslovenstva. 

“Osjetio sam”, kaže on o bosanstvu, “otpor, odbijanje da me se svrsta u tu nekakvu nepostojeću naciju. To mi je pomoglo da razumijem druge narode koji žive na teritoriji Jugoslavije i njihov otpor prema jugoslovenstvu.”

Dutina zatim kao rješenje ističe da Skupština srpskog naroda predloži stvaranje Srpske federacije, u koju bi ušla Republika srpskog naroda u BiH, a ne da se potencira na bilo kakvoj Jugoslaviji.

Dutina je neobično iskren: pošto se stvara država svih Srba tako je treba i nazvati, a ne kriti se iza navodnog kontinuiteta sa Jugoslavijom (kao da bez Slovenije i Hrvatske može biti govora o Jugoslaviji).

Međutim, većina će se izjasniti protiv. Tako će Biljana Plavšić pozvati na izgradnju “Republike Srpskog naroda u BiH kao zdravog i prosperitetnog dela Jugoslavije”. Ona će kazati kako treba jasno i glasno odbaciti optužbu da se stvara Velika Srbija na račun drugih naroda.

I drugi govore slično. Živko Radić pledira za proglašenje “Republike srpskog naroda koja će ostati u saveznoj državi Jugoslaviji zajedno s ostalim narodima koji to žele”. Nikakvi potezi sa drugih strana, kaže Aleksa Buha, “neće moći izmijeniti ovu odluku srpskog naroda BiH da u Jugoslaviji ostane i da ubuduće u njoj postoji na poseban način kao Republika srpskog naroda BiH”.

Dakle, nominalno: ostaje se u Jugoslaviji, ne stvara se Srpska federacija.

Srpska federacija pod jugoslovenskim imenom

Sintezu antijugoslovenskog stanovišta Dutine i projugoslovenskog stanovišta Maksimovića ili Plavšićke nalazimo u devetojanuarskom izlaganju samog Karadžića. On kao predsjednik SDS-a osjeća dužnost da pomiri različite struje.

Prvi čovjek SDS-a, u svom devetojanuarskom izlaganju, najprije kritikuje federativnu narav Jugoslavije, ističući da se “onog trena kad je srpski narod odbio da bude narod drugog reda, Slovencima se učinilo da Jugoslavija ne valja”. Dakle, blaga distanca spram realne Jugoslavije.

A zatim iskazuje privrženost jugoslovenskoj državi kao takvoj: “Od nas se traži da fetišiziramo Bosnu i Hercegovinu, a da zanemarimo Jugoslaviju koja je prevashodno naša država, država u kojoj smo mi ostvarili svoje državno jedinstvo nakon dva vijeka ratovanja.”

Na koncu, on ističe je “nerazumno da se Srbi zalažu za Jugoslaviju, jedinstvenu Jugoslaviju” (što znači onu sa Slovenijom, Hrvatskom i cijelom BiH u sebi); čime sugeriše da se stvara jedinstvena srpska država pod imenom treće Jugoslavije. 

“Nema toga”, kaže Karadžić, “ko će uvesti dalje od Kozje ćuprije nezavisnu Bosnu i Hercegovinu. Na Palama je to Jugoslavija.” Dakle, to više nije jedinstvena Jugoslavija, koja svih šest republika, već srpska federacija pod jugoslovenskim imenom. I Maksimović sit, i Dutina na broju.

Tako će Skupština, na kraju sjednice i zvanično odbaciti prijedlog Dutine o stvaranju Srpske federacije, te, ostavši pri izvornom tekstu, proglašava “Republiku srpskog naroda Bosne i Hercegovine kao federalnu jedinicu u sastavu savezne države Jugoslavije”.

Cilj nije isto što i ishod 

Dok čitamo transkript sa 5. sjednice, jasno se otkriva da je suština Republike srpskog naroda, kasnije Republike Srpske, bila u ostanku u jedinstvenoj srpskoj državi, koja bi, uz Srbiju kao osnovicu, uključivala sva područja bivše Jugoslavije na kojima žive Srbi.

Kažem da je ostanak u krnjoj Jugoslaviji - suština proglašenja RS-a, jer Skupština srpskog naroda bila je spremna i ne proglasiti RS na tlu BiH, u slučaju da je bošnjački faktor podržao ostanak u krnjoj Jugoslaviji. 

Čak je u tekstu proglašenja unesena jedna uslovna formulacija, po kojoj akt ovaj Skupštine srpskog naroda važi ako muslimanska i hrvatska strana nastave insistirati na nezavisnosti BiH. Dakle, cilj Skupštine je spriječiti nezavisnost BiH i ostati u istoj državi sa Srbijom, a osnivanje RS-a je sredstvo i kao takvo podređeno je cilju (koji, uzgred, nije ostvaren). 

Volji koja je manifestovana na sjednici od 9. januara 1992. prihvatljiv je scenarij u kojem BiH ostaje dio krnje Jugoslavije i nema proglašenja RS-a, niti razgraničenja sa drugim narodima. Ali u tu volju se ne može uklopiti scenarij, u kojem bi Bosna i Hercegovina postala nezavisna, jer su Karadžić i ostali rezolutno protiv toga. 

Zato je potpisivanjem Dejtonskog sporazuma, kojim je priznata nezavisnost Bosne i Hercegovine uz “modificiranu unutrašnju strukturu”, duboko iznevjerena suština 9. januara. Da je neko, na 5. sjednici Skupštine srpskog naroda u BiH, kao rješenje krize ponudio entiteta u sastavu nezavisne Bosne i Hercegovine bio bi kroz prozor izbačen iz sale. Jer to nije bio cilj. To je ishod. Ne treba miješati ishod i cilj.

Iako se, na prvi pogled čini, da aktuelne vlasti Republike Srpske miješaju cilj i ishod, pa slave “izvorni” Dejton kao akt priznanja RS-a, ipak nije tako. Dejton je ishod, a RS koja bi bila prisajedinjena Srbiji nije bio samo cilj Karadžića, već i Dodika. To nije bilo 90-ih, kada je Dodik bio Karadžićev oponent, ali jeste sada kada mu je postao istomišljenik.

”Mi nismo formirali 9. januara RS da bude dio BiH. Mi smo je formirali da bude nezavisna”, kaže Dodik. To onda znači da Dejton nije cilj, već prepreka. U neprihvatanju Dejtona, koje se manifestuje u navedenoj izjavi, izvor je stalne krize. Ta kriza ne prelazi u oružani sukob, jer Dodikov režim nema dovoljno samopouzdanja u vlastitu oružanu moć. On nema snage da uništi Bosnu i Hercegovinu, pogan jezik nije dovoljan za to, ali jeste da truje odnose u društvu. Da je zlatan, dvije decenije na vlasti bi ga bile previše; vrijeme je da ide.

Ono što ohrabruje jeste da opozicija u Republici Srpskoj, za razliku od vlasti, istinski prihvata dejtonski mir, odnosno razumije granice svoje nacionalne moći i ne pothranjuje nerealne želje naroda u tom pogledu. Niko trezven ni ne očekuje više od toga. Čvrsti stavovi opozicionih čelnika poput Branka Blanuše, Draška Stanivukovića i Nebojše Vukanovića da prihvataju Bosnu i Hercegovinu ovakvu kakva jeste, sa Republikom Srpskom kao entitetom i položajem Srba kao jednog od tri konstitutivna naroda, otvara mogućnost za izgradnju nešto stabilnijeg i boljeg društva u BiH.