Iako evropske zemlje po ukupnoj vojnoj potrošnji nadmašuju Rusiju i prestigle su Kinu, njihovi odbrambeni napori potkopani su duplanjem projekata, rascjepkanom industrijom i neuspjelim saradnjama. Zbog toga regija ne uspijeva izvući maksimum iz svojih ulaganja, a ambiciozni panevropski projekat razvoja nevidljivog borbenog aviona postao je simbol tog problema.

Svađa oko budućeg lovca

Projekat Budućeg vazdušnog borbenog sistema (FCAS), koji zajednički vode Francuska, Njemačka i Španija, trebao je rezultirati avionom nove generacije koji bi parirao najnovijim američkim, kineskim i ruskim modelima. Umjesto toga, pretvorio se u borbu za prevlast između odbrambenih divova, francuskog Dassault Aviationa i panevropskog Airbusa, a time i između Pariza i Berlina. Sve strane sada preispituju budućnost projekta.

FCAS je zamišljen kao borbeni avion šeste generacije, napredniji čak i od američkog F-35. Osim napredne nevidljivosti, trebao bi koristiti vještačku inteligenciju i letjeti u koordinaciji s rojevima dronova. No, projekat je zapeo prošle godine kada je Dassault zatražio vodeću ulogu u razvoju i konstrukciji, tvrdeći da ima najbolje reference. Izvršni direktor Eric Trappier insistirao je na jasnom vođstvu i pravu na odabir podizvođača.

Airbus, čiji se odbrambeni sektor velikim dijelom nalazi u Njemačkoj, uzvratio je na te zahtjeve, a njemački političari i sindikati postali su sve nestrpljiviji. Njemački ministar odbrane Boris Pistorius prošle sedmice je izjavio kako "ne bi bio kraj svijeta" ako se projekat ne nastavi.

Rascjepkanost evropske odbrane

Propast saradnje na ovom projektu simptom je šireg evropskog problema. Glavni gradovi često daju prednost nacionalnim firmama, zbog čega oružane snage širom Evrope pate od preklapanja sistema, nekompatibilnosti i visokih cijena uzrokovanih nedostatkom ekonomije obima. Prema studiji instituta Milken i firme Oliver Wyman, vojna potrošnja članica EU, UK i Norveške mogla bi do 2030. doseći između 890 milijardi i bilion dolara, što je više od iznosa koji je SAD potrošio prošle godine. Ipak, veći dio te potrošnje ostaje isključivo nacionalan.

Posljedice su jasne: Evropa ima mnogo suvišnih izdataka i manje ulaže u istraživanje od drugih. U SAD-u su istraživanje i razvoj činili 16% ukupne vojne potrošnje, dok je u Evropi taj udio bio samo 4,5%. To dovodi i do nedostatka standardizacije. Primjerice, evropske zemlje isporučile su Ukrajini 11 različitih tipova haubica koje koriste isti kalibar municije od 155 mm.

Primjeri neuspjeha i uspjeha

Evropa trenutno proizvodi tri različita tipa borbenih aviona, pri čemu su svi generacijski iza američkih, kineskih i ruskih modela. Francuska se svojevremeno povukla iz projekta Eurofighter, dok su zajednički napori na razvoju drona i tenka odgođeni. U nekim slučajevima Francuska se krivi za ometanje saradnje, poput situacije s italijanskim Leonardom koji je odustao od razvoja tenka jer mu nije ponuđen dovoljan udio u projektu.

S druge strane, postoje i uspješni modeli. Projekat konkurentskog nevidljivog lovca koji vode Britanija, Italija i Japan napreduje, a proizvođač projektila MBDA često se navodi kao primjer funkcionalne evropske firme.

Traženje rješenja

Uprkos prijeporima, analitičari se slažu da Evropa mora pronaći način za saradnju ako želi postati snažan stub NATO-a. Neki projekti, poput razvoja tenka i projektila dugog dometa, tiho napreduju. Jedan od modela je udruživanje razvojnih budžeta dok nacionalne firme zadržavaju proizvodnju, kao što su uradili italijanski Fincantieri i francuska Naval Group kod dizajna fregata. Cilj bi, kako kažu stručnjaci, trebala biti defragmentacija industrije.