Zamislimo da je tuniška vlada pod autoritarnim vladarom Zine El Abidine Ben Alijem u decembru 2010. znala kakve će posljedice imati odluka jednog običnog prodavca voća da se iz očaja javno spali.

Smrt prodavca voća Mohameda Bouazizija izazvala je masovne demonstracije koje su primorale Ben Alija da napusti Tunis. Revolucija je inspirisala proteste i u drugim zemljama – Bliski istok iz osnova promijenio.

Ali šta bi bilo da je režim raspolagao alatima zasnovanim na vještačkoj inteligenciji (AI) koji bi takav razvoj događaja mogli da prepoznaju na vrijeme? Vlasti su u tom slučaju možda mogle da spriječe proteste ili uhapse vođe antivladinog pokreta prije nego što steknu uticaj, prenosi Stav.ba pisanje DW.

Režim Ben Alija tada nije imao takve instrumente. Danas, međutim, neke autoritarne vlade u regionu posjeduju odgovarajuće tehnologije. Kako se prognoziranje sukoba uz pomoć vještačke inteligencije ubrzano razvija, raste i potencijal za rano gušenje političkog protesta.

Vještačka inteligencija bi se stoga sve više mogla zloupotrebljavati u autoritarne svrhe.

- Vještačka inteligencija kombinuje mašinsko učenje sa ljudskom ekspertizom kako bi "prepoznala nove, suptilne signale rizika od sukoba u zemljama koje trenutno nisu u ratu - kaže Kristofer Rauh, profesor ekonomije i nauke o podacima na Univerzitetu u Kembridžu i suosnivač organizacije Prognoza konflikta (ConflictForecast).

Modeli vještačke inteligencije uče iz velikih količina podataka. Tu spadaju medijski izvještaji ili informacije posmatrača sukoba kao što su neprofitna organizacija Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED) ili Program za podatke o sukobima Univerziteta u Upsali. U obzir se uzimaju i ekonomski indikatori, demografski podaci, stope smrtnosti odojčadi, kao i podaci o mobilnoj telefoniji i avionskom saobraćaju.

Presudna je obimna historijska baza podataka, idealno tokom više od jedne decenije. Tako se mogu prepoznati obrasci.

- Trenutno ne postoji nijedan sistem zasnovan na vještačkoj inteligenciji, koji može savršeno predvidjeti geopolitička žarišta - napisali su istraživači britanskog Alan Tjuring instituta u martu 2025. godine. Izazovi su ograničena računarska snaga, neujednačeni podaci i nepredvidivost ljudskog djelovanja.

Ipak, prognoziranje sukoba i analiza rizika uz pomoć vještačke inteligencije dobijaju na značaju u javnom i privatnom sektoru.

Damini Satija, direktorka Amnesti teka, organizacije koja pripada Amnesti internešenaleu, upozorava na strukturne probleme:

- Da bi alati funkcionisali, moraju biti trenirani na postojećim skupovima podataka. Tako reprodukuju greške i pristrasnosti realnih podataka.

Osim toga, zasnivaju se na pretpostavci da se složeno ljudsko ponašanje može svesti na nekoliko indikatora – pretpostavci koja je, na primjer, već opovrgnuta u oblasti prognoziranja kriminala.

Neke autokratije na Bliskom istoku mogle bi biti među prvima koje će koristiti prognoziranje sukoba zasnovano na vještačkoj inteligenciji za suzbijanje neslaganja s vlastima.

- Bliski istok se već dugo nalazi na napetom polju između tehnologije i političke moći - napisao je istraživač Araš Bejdolahani sa Univerziteta u Mančesteru u stručnom časopisu "Democratization".

Tehnologije od prepoznavanja lica do prediktivne analitike značajno su proširile postojeće prakse nadzora. Saudijska Arabija, Ujedinjeni Arapski Emirati, Iran, Egipat i Bahrein već koriste napredne tehnologije protiv opozicije.

Egipat nadgleda digitalne komunikacije, a nova administrativna prijestonica razvija se kao "pametni grad" sveobuhvatnog nadzora. Saudijska Arabija koristi prepoznavanje lica u Meki i Medini i planira slične sisteme za projekte poput futurističkog grada NEOM.

Posebno dobro pozicionirani djeluju Ujedinjeni Arapski Emirati (UAE). Oni spadaju među vodeće zemlje u oblasti "policijskog rada zasnovanog na predviđanju", gdje se analiziraju podaci iz prošlosti kako bi se predvidjela buduća krivična djela – bilo u vezi sa lokacijama ili osobama.

UAE sprovode više projekata "sigurnih gradova" (Safe City) sa sveobuhvatnim nadzorom i analizom ponašanja. Finansijski resursi i političke strukture omogućavaju široku integraciju takvih sistema – bez javne odgovornosti.

Dio korištenih tehnologija potiče iz Kine, gdje se vještačka inteligencija već koristi za suzbijanje drugačijih mišljenja.

- Ako neka vlada – bilo kakva – želi da se obračuna sa onima koji se ne slažu s njenom politikom, nema razloga da ne koristi i alate vještačke inteligencije - kaže Satija iz Amnesti teka.

Ona upozorava da već i današnji sistemi poput policijskog rada s predviđanjem imaju zastrašujući efekat. Aktivisti strahuju da će lakše biti identifikovani – i zato odustaju od protesta.