Danas je 06. april - Dan Grada Sarajeva. Možemo s pravom reći da je to najvažniji datum u njegovoj burnoj historiji i to iz više razloga. 

Početak ustaškog i nacističkog terora

Na taj dan 1941. Sarajevo je prvi put bombardovano od strane Wermachta, na isti dan 1945. su ga jugoslovenske partizanske jedinice oslobodile od fašističkog okupatora, a 6. aprila 1992. započela je opsada grada od strane bivše Jugoslovenske narodne armije, Vojske RS-a i srpskih paravojnih formacija, koja je trajala 44 mjeseca.

6-15. april 1941. godine: 6. i 7. aprila bombardovan je aerodrom na Rajlovcu, Jugoslavenska pošta piše o 7-8 aviona koji čine samo materijalnu štetu. Gradsko poglavarstvo Sarajeva donosi odluku o uvođenju policijskog sata te zamračivanju grada jer su u narednim danima njemački avioni nadlijetali grad bez dejstava. Tek 12. i 13. aprila njemački avioni bombardiraju cijeli grad. Pa su tako pogođeni zgrade Suda i Pošte, vojne komande na Bistriku, paviljon, Bistrik (pruga), sklonište u Velikom parku, naselja Hrid, Bjelave i Skenderija, škola na Vratniku, današnja ulica Branilaca grada, hoteli na Ilidži i dr. lokacije. Neka bombardiranja i nisu imala određenih vojnih ciljeva sem stvaranja straha i panike i čin su klasične odmazde. U gradu je vladalo određeno bezvlašće, bez ikakve koordinacije a prisutno je masovno povlačenje vojske.

Bombardiranje Sarajeva odnijelo je oko 90 života građana Sarajeva i prilično značajnu materijalnu štetu u gradu. Njemačke jedinice ušle su u Sarajevo 15. aprila, kako je javila Jugoslovenska pošta oko 15 sati. U operacijama zauzimanja Sarajeva učestvovale su 8. i 14. oklopna divizija te 51. korpus. Zauzimanje Sarajeva bilo je naravno dio širih vojnih operacija njemačke vojske. Pukovnik Beker izdaje naredbu o uvođenju policijskog sata, predaji oružja, platežnim sredstvima i tzv. nabavkama. Odmah potom Nijemci svečano postrojavaju jedinice ispred sarajevske Vijećnice te "svečano" uklanjaju spomen ploču tzv. Sarajevskom atentatu i Gavrilu Principu te je nose Hitleru kao rođendanski poklon.

Nedugo potom, u Sarajevu se ustrojava vlast Nezavisne države Hrvatske, koja se proglasila 10. aprila u Zagrebu. Ovo aprilsko bezvlašće u Sarajevu doveli su do određenih pljački i nekoliko ubistava, stvaranja straha i nesigurnosti...što će se za mnoge Sarajlije nastaviti.

Nezavisna država Hrvatska bila je jedna klasična rigidna fašistička, policijska i zločinačko-genocidna tvorevina. Poznato je da je NDH, odmah po uspostavljanu, donijela svoje tzv. rasne zakone. Potvrda o tome kako je ustaški režim odmah krenuo u činjenje zločina jeste i jedna značajna rezolucija bosanskohercegovačkih muslimana iz augusta 1941. godine u kojoj se javno osuđuju zločini ustaškog režima i svi oni muslimani koji učestvuju u njima. Na Vracama su već u jesen 1941. godine krenula prva pogubljenja i nastavila se u naredne četiri godine. Poznata su sarajevska stratišta Vraca, Jevrejsko groblje, Merhemića Ciglane, Velešići, Beledija, Rakovica, Vogošća, Reljevo, sinagoga na Mejtašu, Centralni zatvor, Kozija ćuprija, Ilijaš, Hreša i dr.

Mračna sarajevska epizoda bila je tzv. "Kažnjenička ekspedicija" Maksa Luburića. U Berkovića vili (na Skenderiji), posljednjih mjeseci okupacije u operaciji neometanog povlačenja njemačkih snaga, činjeni su stravični masovni zločini (mučenja i ubijanja) s ciljem stvaranja atmosfere straha i nesigurnosti te razbijanja ilegalne mreže otpora. Ubijeno je na stotine ljudi. Vrhunac te "ekspedicije" bio je Luburićev "Prijeki sud" koji je krajem marta / ožujka 1945. godine na smrt vješanjem osudio i objesio 55 građana Sarajeva u samom gradu na Marijin dvoru. Ustaški zatvori su ispražnjeni i veći dio zatvorenika je pobijen.

U ljeto 1941. godine dolazi do stvaranja NOP-a (Narodnooslobodilačkog pokreta) u BiH te jača aktivnost ilegalaca u Sarajevu. Njihovim jačanjem pojačala se i aktivnost njemačke obavještajne službe ali i njemačkih snaga u BiH. Poznato je ime Vladimira Perića Valtera koji je predvodio ilegalce u Sarajevu i bio ključna figura u odbrani, odnosno zauzimanju vitalnih objekata u gradu te spašavanja istih u vrijeme oslobađanja grada.

Sarajevo u periodu 1943-1945 trpi i saveznička bombardiranja u kojima gine određen broj civila i trpi se značajna materijalna šteta (po izvještajima Kotarskog nadzorništva narodne zaštite). Ovo vrijeme karakterizira sistemsko pljačkanje svekolike imovine i nekretnina što može da se prati kroz arhivsku građu ureda Riznično upraviteljstvo u Sarajevu - uprava za židovske nekretnine koja je izvršavala zakonske odredbe NDH o podržavljenju židovskih nekretnina i preduzeća te uprave Rizničnog upraviteljstva za podržavljeni imetak koja je vodila evidenciju i upravljala nekretninama onih koji su ubijeni i odvedeni u logore smrti ili na drugi način lišeni slobode i života.

Sarajevo broji preko 10.960 žrtava / ubijenih. Njih preko 9000 su žrtve terora i genocida (7090 Jevreja, 1427 Srba, 412 Bošnjaka, 106 Hrvata, 16 Crnogoraca, 5 Slovenaca, itd...). Njih preko 1100 poginulo je u partizanskim jedinicama a 725 ljudi su dali živote kao ilegalci ili njihovi saradnici. Populacija stanovništva bila je desetkovana (preko 13 % stanovništva Sarajeva je stradalo u II svjetskom ratu).

Dan oslobođenja grada

6. april 1945. godine: Sarajevska operacija - od početka marta do 12. aprila Sarajevo je za okupatora bilo od posebnog značaja jer je služilo kao prihvatna baza i oslonac glavnih snaga Grupe armije E koje su se povlačile dolinom Zapadne Morave - Sandžak - dolina Bosne - sjever. Grad je igrao iz više razloga ključnu ulogu za njemačke snage. Isprva insistiranjem Hitlera da se Sarajevo brani do zadnjeg (do 20. marta), potom odbrana Sarajeva i zadržavanje jugoslavenskih partizanskih jedinica (tada već Jugoslavenske armije) da bi se izvukli ljudstvo, ranjenici i materijalno-tehnička sredstva. Njemačke snage činili su: 21. brdski armijski korpus (181. divizija, 7. SS divizija Prinz Eugen, ostaci 369. legionarske divizije). Ustašku vojsku su činili: 8. i 15. divizija plus razne četničke formacije koje se djelovale uz sadejstvo s njemačkim snagama.

Sarajevo je 6. aprila u osam sati bilo potpuno slobodno, a od tada se 6. april obilježava kao Dan Grada Sarajeva.

Jugoslovensku armiju u oslobađanju Sarajeva čine: II, III i V korpus (II korpus: 3., 29. i 37. divizija; III korpus: 27. i 38. divizija; V korpus: 4. i 10. divizija), artiljerijska brigada i tenkovska četa. Brigade: 16. muslimanska brigada, 18. srednjobosanska brigada, 20. romanijska brigada, Hercegovačka brigada itd. U etapama se išlo iz više pravaca koncentričnim napadima na grad s ciljem stvaranja dvostrukog prstena. Istovremeno su trajale i operacije ilegalaca u Sarajevu u cilju zaštite infrastrukturnih objekata. Te operacije je predvodio iskusni ilegalac Vladimir Perić Valter.

Početak agresije na Republiku BiH

Sarajevo 5-6. april 1992. godine: Nakon održanog referenduma o suverenosti i nezavisnosti Bosne i Hercegovine i izlaska iz jugoslovenske federativne zajednice u Bosni i Hercegovini se zaoštrava sigurnosno-politička situacija. Naime, već 1991. godine jedinice JNA vrše agresiju na području hercegovačkog sela Ravno i na području Kupresa da bi u aprilu započela prava agresija Jugoslovenske armije i srpskih paravojnih formacija napadima na Bijeljinu, Zvornik i Sarajevo potom Foča, Višegrad i naposlijetku cijela Bosna i Hercegovina.

Tog dana započinje najduža opsada u modernoj historii ratovanja. Trajala je 44 mjeseca, što je npr. tri puta duže od opsade Staljingrada. Ovaj grad ponovo proživljava kalvariju u kojoj bjesomučnim granatiranjem i snajperskim djelovanjem gine 11.541 građanin, (od toga 1.601 dijete) a bilo je 50.000 djelimično i teško ranjenih.

Za vrijeme opsade prosječno je palo 329 granata dnevno na Sarajevo. Rekord od 3.777 ispaljenih granata uknjižen je 22. jula 1993. godine. Granate su napravile ogromnu štetu, a najveću štetu su pretrpjeli civilni, kulturni i vjerski objekti.

Veći dio opsade grad je bio bez vode, gasa i struje. Bolnice i drugi civilni objekti (škole, ambulante, humanitarne kuhinje, groblja, pijace, parkovi, kuće i zgrade, izbjeglički centri i dr.) su bili stalna meta artiljerijskog i snajperskog djelovanja. No, Sarajevo nije klonulo, kako vojno, tako i duhovno i kulturno.

Opredjeljenost pozitivnim ljudskim vrijednostima i antifašizmom jeste ono što je i u ovo teško vrijeme za ovaj grad i Bosnu i Hercegovinu bio prioritet i suština otpora. Tog 6. aprila 1992. godine, za Sarajevo sudbonosnog datuma, Evropska zajednica priznala je Bosnu i Hercegovinu kao suverenu i nezavisnu državu a potom su to učinile i Sjedinjene američke države.