Pitanje upotrebe historijskih državnih simbola u postkonfliktnim društvima često nadilazi striktno pravne okvire i ulazi u sferu političkih interpretacija i kolektivnog sjećanja.

Takav je slučaj i sa zastavom sa zlatnim ljiljanima, nekadašnjim zvaničnim simbolom Republike Bosne i Hercegovine, čiji je savremeni status predmet različitih institucionalnih i društvenih praksi unutar Bosne i Hercegovine, piše Murat Tahirović za Preporod.

Zastava s bijelom podlogom i grbom zlatnih ljiljana usvojena je 1992. godine, u kontekstu međunarodnog priznanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine. Taj grb nije bio nov simbol, već historijski motiv koji potiče iz srednjovjekovne bosanske državnosti. Kao takva, imala je puni unutrašnji i međunarodni legitimitet državnog simbola. Njena upotreba bila je regulisana tada važećim ustavnim i zakonskim aktima Republike Bosne i Hercegovine.

Promjena državnih obilježja 1998. godine izvršena je intervencijom visokog predstavnika Carlosa Westendorpa, u skladu s njegovim ovlaštenjima u implementaciji Dejtonskog  mirovnog sporazuma. Ovom odlukom uvedena je nova zastava na državnom nivou, ali prethodni simbol nije stavljen van zakona. Time je zadržao status dozvoljenog historijskog simbola bez službene funkcije.

Ne postoji nijedan zakon u Bosni i Hercegovini koji eksplicitno zabranjuje upotrebu zastave s ljiljanima.

Drugo, kvalifikacija simbola kao "uvredljivog" ili "provokativnog" ne može biti proizvoljna, već mora biti zasnovana na jasnim i objektivnim kriterijima.

Treće, Evropski sud za ljudska prava kontinuirano naglašava da sloboda izražavanja štiti i ideje koje mogu "vrijeđati, šokirati ili uznemiriti".

Drugim riječima, riječ je o bivšem državnom simbolu koji ima isti pravni status kao i bivše zastave drugih država – historijski legitiman, ali više neaktuelan u službenoj upotrebi.

Uprkos toj činjenici, vlasti u Republici Srpskoj sankcionišu građane koji ističu zastavu s ljiljanima, uključujući i situacije kada se ona nalazi u privatnim vozilima. Ove kazne najčešće se pravdaju tvrdnjama da zastava "vrijeđa osjećaje drugih naroda, predstavlja ratni simbol, nije zvaničan simbol države" itd.

Međutim, takva argumentacija je politička.

Razlog za ovakav odnos leži u percepciji, a ne u zakonima. U političkom narativu RS, zastava s ljiljanima često se povezuje isključivo s jednom etničkom grupom – Bošnjacima i s ratnim periodom, posebno sa Armijom Republike Bosne i Hercegovine, iako su vlasti RS prihvatili zastavu Armije RBiH s ljiljanima prilikom formiranja oružanih snaga BiH. Ova interpretacija zanemaruje činjenicu da je riječ o zvaničnom simbolu međunarodno priznate države, koji je predstavljao sve građane BiH, bez obzira na nacionalnost.

Na teritoriji RS pravni okvir koji reguliše javni red i mir omogućava sankcionisanje ponašanja koje se procjenjuje kao potencijalno izazivanje nacionalne, vjerske ili etničke netrpeljivosti. U tom kontekstu, isticanje zastave sa ljiljanima u određenim situacijama može biti predmet prekršajnih mjera.

Važno je naglasiti da takve sankcije ne proizlaze iz eksplicitne zabrane samog simbola, već iz šire formulisanih normi koje ostavljaju prostor za diskreciono tumačenje nadležnih organa. Time se pravni fokus pomjera sa samog simbola na njegovu percepciju u konkretnom društvenom kontekstu.

U tom kontekstu dolazi do nekoliko ozbiljnih pravnih problema:

1. Povreda principa zakonitosti (nullum crimen sine lege)

Građani se kažnjavaju za radnju koja nije jasno definisana kao prekršaj.

2. Povreda slobode izražavanja

Isticanje historijskog simbola predstavlja oblik političkog i kulturnog izražavanja, koji uživa ustavnu zaštitu.

3. Diskriminacija i selektivna primjena prava

Ako se jedan historijski simbol tretira kao neprihvatljiv zbog političke interpretacije, dok se drugi simboli ne sankcionišu, dolazi do nejednakog tretmana građana.

4. Nepoštivanje proporcionalnosti

Čak i kada postoji potencijalni rizik od narušavanja javnog reda, sankcija mora biti krajnja mjera, a ne automatska reakcija.

Drugim riječima - problem nije u legalnosti simbola, već u načinu na koji institucije interpretiraju i primjenjuju pravo. U tom smislu, može se argumentovano tvrditi da takva praksa predstavlja kršenje ustavnih prava građana, posebno slobode izražavanja i principa pravne sigurnosti.

Praksa Evropski sud za ljudska prava jasno potvrđuje da se upotreba simbola, pa čak i onih koji su politički ili historijski kontroverzni, u pravilu smatra zaštićenim oblikom izražavanja.

Jedan od ključnih slučajeva je Vajnai protiv Mađarske (2008), u kojem je Sud razmatrao zabranu nošenja crvene zvijezde. Iako je simbol bio povezan sa totalitarnim režimom, Sud je utvrdio da: sama upotreba simbola ne znači automatski propagiranje opasne ideologije, zabrana nije bila nužna u demokratskom društvu, država ne može sankcionisati simbol isključivo na osnovu njegovog mogućeg značenja

Sud je posebno naglasio da se pluralizam i sloboda izražavanja moraju štititi čak i kada su određeni simboli neprijatni dijelu društva.

Sličan stav potvrđen je i u predmetu Faber protiv Mađarske (2012), gdje je isticanje historijski kontroverzne zastave ocijenjeno kao legitimno izražavanje, sve dok ne postoji direktan poziv na nasilje ili mržnju.

U kontekstu Bosne i Hercegovine, ovi standardi imaju direktnu pravnu snagu, jer je Evropska konvencija sastavni dio Ustava.

To znači da Isticanje zastave sa ljiljanima predstavlja politički i identitetski govor, koji uživa najviši nivo zaštite. Sankcionisanje je moguće samo ako postoji jasna i neposredna opasnost od nasilja ili mržnje. Subjektivni osjećaj uvrijeđenosti nije dovoljan pravni osnov za ograničenje prava.

U praksi Republike Srpske, međutim, kažnjavanje se često vrši bez dokazivanja bilo kakve konkretne opasnosti, što je direktno suprotno navedenim  standardima.

U većini evropskih država bivši državni simboli imaju status kulturno-historijskog nasljeđa. U Njemačkoj  su zabranjeni samo simboli nacističkog režima, dok drugi historijski simboli nisu sporni.U Mađarskoj  je nakon presuda ESLJP ublažen odnos prema simbolima poput crvene zvijezde.U Španiji  se i dalje koriste simboli iz različitih historijskih perioda bez automatskih sankcija.Ključni princip u svim ovim slučajevima je isti,simbol sam po sebi nije kažnjiv - kažnjiva može biti samo njegova zloupotreba u konkretnom kontekstu.

Na osnovu Ustava Bosne i Hercegovine, Evropske konvencije o ljudskim pravima, prakse Evropski sud za ljudska prava može se izvesti jasan pravni zaključak-Sankcionisanje isticanja zastave sa ljiljanima u RSskoj, bez dokaza o stvarnom izazivanju mržnje ili nasilja, predstavlja:neproporcionalno ograničenje slobode izražavanja,proizvoljnu primjenu zakona,potencijalno diskriminatornu praksu

Drugim riječima, takvo postupanje nije u skladu sa ustavnim i međunarodnim pravnim standardima koji obavezuju Bosnu i Hercegovinu.

Zastava s ljiljanima, kao bivši državni simbol, može biti predmet različitih emocija i političkih stavova, ali ne može biti automatski tretirana kao simbol mržnje.

Zastava s ljiljanima, bivši državni simbol, može biti predmet različitih emocija i političkih stavova, ali ne može biti automatski tretirana kao simbol mržnje bez konkretnih dokaza i konteksta.

Jer, ako danas kažnjavamo simbole zbog toga šta neko misli da oni predstavljaju — bez jasnog zakonskog osnova - sutra možemo dovesti u pitanje svako pravo na izražavanje.

Zato ovo pitanje nije samo pitanje zastave. Ovo je pitanje jednakosti građana pred zakonom, pitanje pravne sigurnosti.

I pitanje toga da li živimo u društvu gdje zakon važi isto za sve – ili zavisi od interpretacije.

Bosna i Hercegovina može funkcionisati samo kao država prava, a ne država selektivnih tumačenja.

I upravo zato, zaštita slobode izražavanja – čak i kada je neugodna ili politički osjetljiva — nije slabost sistema. Ona je dokaz njegove snage.