Evropa je rođena kao žena… ili tako bar kaže mit. Bila je feničanska princeza, kćerka kralja Tira, koju je Zevs, preobražen u bijelog bika, oteo i odveo na Krit. Mnogo prije nego što su postojale Francuska, Njemačka, Španija ili Italija; prije nego što je iko mogao i zamisliti šta znači biti Evropljanin, jedna mlada Azijatka pozajmila je svoje ime čitavom kontinentu, piše Bosna.hr.

Ova paradoksalna činjenica služi kao polazište za izuzetnu političku, ekonomsku i kulturnu historiju Starog kontinenta iz pera „Eduarda Oliera“. Njegovo djelo počinje među bogovima i minotaurima, a završava među čipovima, dronovima, imigracijom, nuklearnim elektranama i algoritmima. Iako se ovo historijsko putovanje proteže na petsto stranica, temeljno pitanje autora može se sažeti u jednu jedinu rečenicu: kako je kontinent koji je stoljećima pomjerao figure na globalnoj sceni postao figura koju danas pomjeraju drugi?

Autor ključnu metaforu koja struktuira čitavu knjigu pronalazi u Borhesovoj pjesmi Šah. Kraljevi, kraljice, topovi, lovci i pješaci vjeruju da se bore sopstvenom voljom, ali istina je da neko pomjera figure izvan table, i to vjerovatno ni sam ne čineći to sasvim slobodnom voljom. Historija Evrope sumnjivo podsjeća na tu igru. Stoljećima je kontinent vjerovao da suvereno vlada partijom, sve dok nije shvatio da su drugi igrači naučili pravila i počeli igrati znatno bolje.

Priča počinje u Grčkoj, gdje nalazimo jedan od tri stuba na kojima Olier gradi evropsku civilizaciju: filozofiju. S Rimom dolazi pravo, a kršćanstvo zaokružuje krug ovih velikih temelja. Ta trijada čini ono što bismo mogli nazvati evropskim DNK, ne zanemarujući činjenicu da je Rimsko carstvo dodalo političku strukturu sposobnu da stoljećima organizuje značajan dio kontinenta. Kada se 476. godine Zapadno rimsko carstvo urušilo, Crkva je preživjela kao čuvar univerzalnosti, sačuvavši kontinuitet koji će germanski narodi s vremenom prisvojiti.

To je ujedno i najveća snaga ove knjige, ali i njena potencijalna Ahilova peta. Olier ne piše neutralnu historiju, jer nijedna historija to i nije, budući da ima jasnu tezu koju uopšte ne skriva. Kako se narativ razvija, on pažljivo bira događaje kako bi objasnio sadašnjost. Zbog toga su mu Karlo Veliki, Luter, Napoleon, liberalne revolucije ili dva svjetska rata od manjeg interesa; isprekidana linija koju povlači vodi ga direktno prema Vašingtonu, Moskvi, Pekingu i Briselu.

Evropa kroz većinu svoje historije nije bila ujedinjena, već razdirana žestokim unutrašnjim sukobima. Bila je podijeljena između Rima i Konstantinopolja, između katolika i protestanata, između carstava i nacionalnih država. Reformacija je razbila vjersko jedinstvo, a Vestfalski mir konsolidirao kontinent nacija čije je pojedinačne interese od tog trenutka bilo gotovo nemoguće pomiriti. Dok je pokušavala pokoriti plavu planetu, Evropa je ogromno parče svoje energije trošila na osvajanje same sebe.

Portugal je pronašao put do Indije. Španija je, tražeći Aziju, naletjela na Ameriku. U samo nekoliko generacija, Evropa je prestala biti mali kutak poznatog svijeta i postala njegov politički epicentar. Do 1800. godine, primjećuje autor, Špansko carstvo se prostiralo na većem dijelu američkog kontinenta, iako je globalna hegemonija Španije dostigla svoj vrhunac znatno ranije. Ali moć, kao i uvijek, teži da mijenja vlasnike. Od iberijskih carstava prešla je na Holandiju, zatim Francusku i na kraju na Veliku Britaniju. Industrijska revolucija osigurala je Britancima najmoćniju “armiju”: ugalj, fabrike, tehnologiju, brodove…

Dok su Evropljani gradili carstva, istovremeno su stvarali i entitet koji će ih na kraju zbaciti s trona. Sjedinjene Američke Države bile su, na neki način, evropska kreacija koja se naposljetku osamostalila od svog stvorioca. Milioni Evropljana prešli su Atlantik, uspostavili novu silu i sa sobom ponijeli dobar dio ekonomskog, naučnog i političkog dinamizma Starog kontinenta. Dani Britanskog carstva bili su izbrojani, baš kao i dani Španije prije njega.

Iz Drugog svjetskog rata Evropa je izašla emocionalno devastirana, fizički ruinirana i geopolitički fragmentirana. Dvije neevropske sile, iako Rusija posjeduje i evropski karakter, zauzele su centar mreže. SAD su ostale na zapadu, Sovjetski Savez na istoku. Kontinent koji je kolonizovao polovinu planete sada je trebao Vašington da finansira njegovu obnovu i garantuje mu sigurnost. Maršalov plan i NATO bili su neophodni. Međutim, iz te potrebe proizašla je, prema Olieru, zavisnost koju Evropa nikada u potpunosti nije prevazišla. Greška nije bila u prihvatanju američke zaštite, već u prepuštanju nemaru pod njenim okriljem. Autor s pravom zapisuje: “Ono što nije bila mudra odluka Evrope jeste izbjegavanje odgovornosti za razvoj autonomne odbrane u saradnji s NATO-om.”

Tako historijski esej postaje dijagnoza. Evropska ekonomska zajednica postigla je nešto veličanstveno: navela je zemlje koje su se stoljećima međusobno iscrpljivale da prekinu sukobe. Uspjeh je bio izvanredan, ali ekonomski projekat pokušao se preoblikovati u politički bez rješavanja temeljnog pitanja: ko vlada, u čije ime i s kojim ciljem? Jedinstvena valuta trebala je predstavljati veliki korak naprijed; međutim, Olier ističe da je stvorena monetarna unija bez de facto fiskalne unije, te da je izgrađena politička struktura bez eliminisanja privatnih interesa svake pojedinačne nacije. Svaka zemlja je ostala zasebna cjelina, Evropa je mogla sabrati svoj BDP kako bi izgledala moćno, ali nije mogla ujediniti svoje strateške interese. Upravo na toj tački izranja najsuroviji portret u tekstu, u kojem otkrivamo skrivenu Evropu, zategnutu i nedovoljno opremljenu tamo gdje moć zapravo stoluje.

Njoј nedostaju sopstvene sirovine i energetski izvori, tehnološki je zavisna od trećih strana, nema nezavisnu odbranu, održava različite fiskalne politike i nema integrisanu energetsku politiku. Autor to sažima upečatljivom slikom: Evropa je “ekonomsko-trgovački džin na staklenim nogama”, prečesto osuđen da bude samo “kameni gost” kada se donose velike međunarodne odluke.

Kina predstavlja najneugodniju drugu stranu medalje. Dok je Evropa donosila zakone, Kina je nastavila proizvoditi, što je njen najveći adut. Dok se Brisel bavio regulativama, Peking je osiguravao sirovine, industriju, tehnologiju i otvarao nova tržišta. Olier procjenjuje akumulirani evropski trgovački deficit s Kinom na skoro dva i po biliona evra u periodu između 2014. i 2024. godine i upozorava da se naredna dominacija neće mjeriti vojnim divizijama, već satelitima, poluvodičima, vještačkom inteligencijom, dronovima i komunikacijskim sistemima.

Knjiga je tu najrječitija, jer nas primorava da povežemo podatke i situacije koje bismo inače posmatrali odvojeno. Energija, tehnologija, odbrana, demografija, sve je to isto pitanje. Kontinent koji ne kontrolira energiju koju troši, koji uvozi tehnologiju i kojem je potreban “američki tata” da kompletira njegovu odbranu, sasvim logično doživljava srozavanje sopstvenog suvereniteta.

Neko se možda neće složiti s Olierovom interpretacijom određenih političkih, kulturnih i migracijskih fenomena. Knjiga povremeno napušta analizu u korist argumentacije, što je greška!, posebno kada se bavi padom kršćanskih vrijednosti, muslimanskom imigracijom, demokratskim funkcioniranjem institucija Evropske unije ili klimatskim politikama. Čitaoci se mogu slagati ili ne slagati s tim stavovima, ali poštenje autora je nesumnjivo, jer on nikada i ne pokušava biti neutralan. Demografija je pritom najtiši neprijatelj. Prema njegovim proračunima, evropsko stanovništvo će stariti, a broj radno sposobnih ljudi će se smanjivati. Odnos između radnika i izdržavanih lica će se pogoršati, pa će se postaviti neprijatno pitanje: ko će plaćati penzije i sve troškove povezane sa starim stanovništvom?

Na kraju, značenje samog naslova postaje potpuno jasno. Evropa ostaje kraljica jer i dalje posjeduje bogatstvo, kulturu, univerzitete, institucije, naslijeđe, kompanije i znatnu ekonomsku moć… ali je izgubila svoje carstvo jer više ne diktira pravila na globalnoj šahovskoj tabli. Olier čak zamišlja i najgori mogući scenario: kontinent pretvoren u ogromni “tematski park” spomenika, ali potpuno nemoćan da donosi odluke. To je najogoljenija slika u knjizi i ona koja najbolje sažima njen centralni argument.

Ipak, autor ne završava pisanjem posmrtnog govora, već pozivom na promjenu. Evropa mora povratiti svoju autonomiju i svijest o sebi, ali prije svega mora prestati igrati igre u kojima je unaprijed osuđena na poraz i fokusirati se na sopstvenu obnovu. “Evropa se još uvijek stvara”, zapisuje on pred kraj knjige. Svjetski poredak je drugačiji, a kontinent će povratiti svoje mjesto samo ako izgradi “Evropu kakvu žele njeni građani, a ne njeni lideri”.

Možda je to prava priča ispričana u „Kraljici bez carstva“: ne sam sumrak Evrope, već nešto mnogo bolnije. Tri hiljade godina bili smo izuzetno dobri u osvajanju, izumiranju, trgovini, ratovanju i podizanju iz pepela. Sada se suočavamo s najtežim zadatkom: odlukom šta želimo biti kada više ne možemo, jer zaista više ne možemo nametati svoju volju ostatku svijeta.