Piše: Oleksandr Levchenko

Neki centralnoazijski mediji izvijestili su da se radnicima migrantima iz zemalja Centralne Azije, koji su završili u ruskim zatvorima, nudi odlazak u rat u Ukrajini u zamjenu za njihovo puštanje na slobodu. Ako su nakon početka potpune invazije na Ukrajinu žene iz Centralne Azije zatvorene u ruskim zatvorima bile indirektno uključene u rat – prisiljavane da šiju dukserice i madrace za vojnike – sada im se uporno nudi da odu u ratnu zonu kao pomoćno osoblje: medicinske sestre, pralje, kuvarice. Abdurahmon Tašanov, šef udruženja za ljudska prava „Ezgulik“ (Uzbekistan), podsjeća na apele rođaka zatvorenika koji dižu uzbunu.

Prema riječima A. Tašanova, od početka rata u Ukrajini dobija sve više apela od ljudi koji prijavljuju da su njihovim rođacima, koji su otišli na rad u Rusiju, neprimjetno stavljane droge u džepove. Oni koji su pritvoreni sa zabranjenim supstancama krivično odgovaraju. Nakon što budu osuđeni, migranti su prisiljeni da potpišu ugovore sa ruskim Ministarstvom odbrane i odu u rat putem uvjeravanja i prijetnji. Izvještaji da Rusija šalje žene iz zatvora u rat pristižu od kraja 2022. godine. Uprkos činjenici da je Moskva sprovela „djelimičnu mobilizaciju“ i pokrenula kampanju regrutacije, obećavajući visoke isplate vojnicima po ugovoru, ruska vojska suočila se s nedostatkom ljudskih resursa zbog velikih gubitaka tokom „mesnih napada“.

Grupe za ljudska prava izvijestile su da je oko hiljadu žena prebačeno iz kolonija na front, i to direktno na prvu liniju. Neke od njih su umrle, neke su se vratile kući nakon što su pomilovane. Zvanični Taškent pokušava da održi neutralnost u vezi s ratom u Ukrajini i ne kritikuje invaziju niti regrutaciju uzbekistanskih građana u Rusiji. Međutim, u Uzbekistanu, kao i u Kazahstanu i Kirgistanu, otvorene su desetine slučajeva protiv onih koji su se borili u Ukrajini. Neki od plaćenika koji su se vratili u domovinu suđeni su i osuđeni na zatvorske kazne, uglavnom do pet godina zatvora. Hiljade drugih iz azijskih zemalja nastavljaju da se bore na strani Ruske Federacije.

Kada Rusija regrutuje zatvorenice iz zemalja Centralne Azije da učestvuju u ratu protiv Ukrajine, to ukazuje na ozbiljan nedostatak ljudskih resursa u ruskoj vojsci i želju Moskve da nadoknadi velike gubitke. Korišćenje zatvorenica u ovom formatu naglašava napore Kremlja da mobiliše sve dostupne grupe stanovništva za vođenje rata. To takođe pokazuje degradaciju kadrovske politike ruske vojske, koja je prisiljena da se okrene najmarginalizovanijim grupama.

Takva praksa krši temeljne norme međunarodnog prava, posebno Ženevske konvencije, koje zabranjuju učešće civila i ranjivih grupa u oružanim sukobima. Korišćenje zatvorenica kao vojnog ili pomoćnog osoblja može se smatrati prisilnom mobilizacijom i ratnim zločinom. Ovo postavlja presedan koji se može koristiti za međunarodne tužbe protiv Rusije. Osim toga, takva praksa jača argumente organizacija za ljudska prava o sistemskoj prirodi kršenja ljudskih prava od strane Kremlja. Priča o ruskom regrutovanju zatvorenica iz zemalja Centralne Azije za učešće u ratu protiv Ukrajine naglašava ranjivost radnika migranata iz Centralne Azije koji završavaju u ruskim zatvorima. One postaju dvostruke žrtve – prvo ruskog represivnog sistema, a zatim i vojne mašinerije.

Ova situacija pokazuje kako Rusija koristi društveno ranjive grupe za postizanje svojih vojnih ciljeva. Takođe naglašava nedostatak efikasne zaštite od zemalja porijekla, koje ne mogu da garantuju sigurnost svojih građana u inostranstvu. Reakcija zvaničnog Taškenta, koji ostaje neutralan i ne kritikuje Rusiju, komplikuje međunarodni odgovor i daje Kremlju dodatni prostor za zloupotrebe. Istovremeno, slučajevi krivičnog gonjenja plaćenika u zemljama Centralne Azije svjedoče o pravnoj nesigurnosti i rizicima za migrante. Takve prakse su element hibridnog ratovanja, koje kombinuje vojni pritisak sa kršenjem ljudskih prava i međunarodnog prava.

Organizacije za ljudska prava u samim zemljama Centralne Azije, uprkos političkim rizicima, efektivno postaju jedini kanal komunikacije između žrtava i međunarodnih institucija, dokumentujući slučajeve kršenja. Međunarodne organizacije za ljudska prava trebalo bi da zahtijevaju hitnu međunarodnu istragu o regrutovanju zatvorenica iz Centralne Azije za učešće u ratu protiv Ukrajine, da insistiraju na kvalifikaciji takvih djela kao ratnih zločina i kršenja Ženevskih konvencija, te da obezbijede sistematsku podršku žrtvama i njihovim porodicama.

Neki ruski mediji i Telegram kanali objavili su informacije da je 2025. godine u Moskvi naglo smanjeno regrutovanje vojnika po ugovoru za rat u Ukrajini. Ukupno 24,5 hiljada ljudi otišlo je na front iz ruske prijestonice, što je 25 odsto manje nego 2024. godine. Iz podataka moskovske gradske uprave, koji su dospjeli u ruke novinara, poznato je da je u Moskvi naglo smanjeno regrutovanje vojnika po ugovoru za rat u Ukrajini.

Posebno primjetan pad zabilježen je u decembru, kada je ugovore potpisalo samo 879 ljudi, u poređenju sa skoro dvije hiljade u 2024. godini. Ovo je najniža brojka za cijelo vrijeme regrutovanja dobrovoljaca, iako su prepreke za slanje Rusa u rat sve manje: smanjeni su medicinski zahtjevi, smanjuje se lista bolesti s kojima se ne ide u borbene operacije, a optuženima za zločine dozvoljeno je da odu na front već u fazi istrage krajem 2024. godine.

Izvor u administraciji gradonačelnika Moskve objasnio je da su Rusi umorni od rata, a oni koji su zaista željeli da idu na front odavno su to učinili. „Svi idu“, opisao je situaciju i naveo primjer u kojem kandidat nije mogao da se snađe sa standardnim upitnikom, nije mogao da odgovori na 17 od 25 pitanja, a na intervjuu je imao poteškoća sa formulisanje misli i nije mogao da navede nijedan cilj učešća u takozvanoj specijalnoj vojnoj operaciji. Međutim, to ga nije spriječilo da potpiše ugovor.

„Svaki rat ima akumulirani umor, tako da će se protok radnika po ugovoru prirodno smanjivati“, kaže predstavnik kancelarije gradonačelnika Moskve, predviđajući dalji pad pokazatelja zbog „pogoršanja finansijske situacije“ u Rusiji. Ruska predsjednička administracija upoznata je sa podacima o ugovorima, a manjak u 2025. godini zabilježen je širom Rusije.

Teški gubici u ratu s Ukrajinom potkopali su čak i ograničenu motivaciju na kojoj se zasnivao ruski sistem ugovora. Nedostatak jasno formulisnih ciljeva takozvane specijalne vojne operacije čini žrtve sve besmislenijim u očima potencijalnih regruta. Umor Rusa od rata nije postao emotivna reakcija, već potpuno racionalan zaključak. Pad priliva dobrovoljaca predstavlja oblik masovnog odbijanja Rusa da učestvuju u besmislenom ratu. Ekonomska kriza u Rusiji, pogoršana ratom i sankcijama, uništava nekadašnju percepciju rata, u kojoj je novac kompenzovao rizik. Finansijski podsticaji više ne funkcionišu u kontekstu inflacije i opšte nestabilnosti.

Kremlj više nije u stanju da pridobije lojalnost ruskih građana u istim razmjerama kao ranije. Za mnoge, učešće u ratu više nema šansu da poboljša njihove živote, već predstavlja ubrzani put u smrt bez garancija za njihove porodice. Ruska ekonomska stvarnost već je došla u direktan sukob s vojnom propagandom. Smanjenje zahtjeva za zdravstveni i pravni status regruta pokazuje složeno stanje ruskog sistema regrutacije. Vojska se sve više popunjava ljudima gurnutim na društvenu marginu, a ne motivisanim građanima. Ovo je direktna posljedica rata koji, uništavajući ljudski kapital, ne ostavlja prostor za kvalitativnu selekciju.

Država efektivno priznaje da vrijednost ljudskog života opada kako se rat sa svojim nejasnim ciljevima nastavlja. Smanjenje regrutacije vojnika po ugovoru odražava shvatanje Rusa da je rat doveo do međunarodne izolacije, čije su posljedice sve očiglednije unutar same Rusije, dodatno pogoršavajući tešku situaciju u zemlji. Ekonomske sankcije, gubitak tržišta i tehnološka degradacija postaju sve manje racionalni izbori u ratu, a Rusi nijesu spremni da žrtvuju svoje živote za zemlju odsječenu od svijeta i lišenu jasne budućnosti.

Neuspjeh vojnog regrutovanja postao je pokazatelj ovog strateškog zastoja. Rat je bio rezultat agresivnih ambicija koje nemaju uporište ni u javnoj potražnji ni u ekonomskim mogućnostima današnje Rusije. Te ambicije uvukle su zemlju u sukob koji je potkopao njene demografske, ekonomske i društvene temelje. Neuspjeh planova za regrutaciju vojnika postao je samo još jedan simptom iscrpljenosti Rusije. Što duže rat traje, zemlja se više približava sistemskom kolapsu. Odbijanje ljudi da idu u rat nije manifestacija slabosti ruskog društva, već instinkt samoodržanja.