Više od 300 miliona operacija sa anestezijom se uradi na godišnjem nivou širom svijeta, pokazuju podaci naučnog članka iz 2022. godine. Većina ljudi ode mirno "na spavanje". Ne sjeća se ničega.

Između 300.000 i 600.000 ljudi godišnje, širom svijeta, nije te sreće - ne mogu da zaspe, zarobljeni u fenomenu koji se zove intraoperativna budnost.

Anesteziolog Rade Panić za portal N1 objašnjava šta je tačno ovaj fenomen, koliko je čest i kako ga spriječiti.

U odsustvu faktora rizika, fenomeni intraoperativne svjesnosti javljaju se u jednom do dva slučaja na 1.000 operacija u opštoj anesteziji (0,1 odsto do 0,2 odsto), pokazuje istraživanje “Svjesnost tokom opšte anestezije”. Rizik da ovo stanje nastupi kod djece je osam do deset puta veći, prema tom istraživanju.

Ukoliko uzmemo podatak da se više od 300 miliona ljudi godišnje operiše pod anestezijom, kao i da jedan do dva pacijenta na 1.000 operacija doživi operativnu svjesnost, dolazimo do toga da između 300.000 i 600.000 ljudi širom svijeta ima ovo iskustvo.

Šta je intraoperativna budnost i ko može da je doživi?

Anesteziolog Rade Panić objašnjava za portal N1 da je intraoperativna budnost stanje u kom je pacijent u anesteziji, ali može da čuje ili osjeća šta se oko njega dešava.

“Do intraoperativne svjesnosti dolazi kada anestezija nije dovoljno jaka u odnosu na ono što se dešava tokom operacije. Javlja se u situacijama kada se rade tzv. plitke anestezije uslovljenje opštim stanjem pacijenta ili drugim faktorima koji zahtijevaju minimalnu primjenu anestetika i analgetika tokom anestezije”, objašnjava on.

Drugim riječima, ako je organizam izložen jačem bolnom ili hirurškom nadražaju, a količina anestetika je manja nego što bi trebalo, može se desiti da pacijent djelimično postane svjestan. To se najčešće dešava, ukazuje naš sagovornik, kada ljekari namjerno daju manju količinu anestetika - na primjer kod pacijenata koji su teško bolesni, imaju loše srčano stanje ili nizak pritisak, pa bi puna doza anestezije mogla da bude rizična.

Panić se referiše na udžbenik anesteziologije profesora Predraga Stevanovića i saradnika, i ukazuje koliko se često, i u kojim slučajevima, javlja ovo stanje - 0,2 odsto u opštoj hirurgiji, 0,4 odsto u akušerstvu, 1-1,5 odsto kardiohirurgija, dok je kod operacija zbrinjavanja trauma procenat 11-43 odsto.

Anesteziolog ukazuje da je bitno da krvni pritisak, rad srca i protok krvi kroz tijelo budu stabilni i u bezbjednim granicama, jer oni najčešće dovode do pada pritiska i utiču na srčanu frekvenciju. U nekim situacijama je nužno, kako objašnjava, da se da manja doza anestezije.

“Kod izvođenja carskog reza u akušerstvu ciljano se ide na primjenu što manjih doza ljekova, jer svi ljekovi u malim količinama prelaze iz majčinog u bebin krvotok. Trudnice koje žele opštu anesteziju za carski rez ili je opšta anestezija opravdana iz medicinskih razloga bivaju upozorene da se može desiti da čuju ili osjete tokom operacije. Po vađenju bebe anestezija se produbljuje. Zbrinjavanje traume najčešće znači da je pacijent hemodinamski nestabilan (nizak pritisak, nestabilan rad srca…), pa zato dobija manje doze ljekova, bol je intenzivan, pa kod ovih pacijenata se budnost tokom anestezije sreće u najvećem procentu”, ukazuje anesteziolog za N1.

Nekima je pak, kako navodi, potrebno dati veću dozu anestetika i anelgetika da bi se postigla potrebna dubina anestezije.

“Pacijenti koji su na hroničnim terapijama, najčešće ljekovima koji se koriste u psihijatriji, alkoholičari, pacijenti koji koriste psihoaktivne supstance, pacijenti sa hroničnim bolovima i na dugotrajnoj terapiji opioidnim analgeticima često zahtijevaju veće doze anestetika i analgetika da bi se postigla željena dubina anestezije”, objašnjava naš sagovornik.

“Pacijenti mogu da osjete pravu bol… Ovo stanje može da ostavi psihičke traume”
Ukoliko se nalazi u stanju intraoperativne budnosti pacijent može da osjeti bol koju donosi operacija, ali anesteziolog Panić kaže da njemu takvi slučajevi nisu poznati.

“Uglavnom pacijenti koji su doživeli budnost u toku anestezije govore o tome da su čuli šta se govori ili osetili da se nešto radi. Često dolazi do mešanja budnosti i implicitnog sećanja. Pacijenti koji su dosta uplašeni i oni kojima su drugi pričali o operacijama često od onoga što su čuli kao nečije iskustvo i svojih strahova stvaraju sebi predstavu da su bili budni tokom anestezije i da su čuli razgovore ili osećali šta se radi”, ukazuje sagovornik N1, ali dodaje da se ciljanim pitanjima može utvrditi da li se radi o stvarnom sećanju ili ne.

Anesteziolog ukazuje da je važno da pacijenta ne ubjeđujemo da nije zaista bio budan. Najčešće se dešava, ukazuje, da se pacijent probudi dok dejstvo mišićnih relaksansa još nije potpuno uklonjeno, pa osjeća mišićnu slabost i nedostatak snage za disanje, što često izaziva vrlo neprijatan osjećaj. Takođe, pri buđenju je pacijent najčešće dezorijentisan, pa se dešava da ono što čuje dok se budi kasnije interpretira kao budnost tokom anestezije, ističe anesteziolog.

Panić upozorava da budnost tokom anestezije može ostaviti psihičke traume “od poremećaja spavanja do posttraumatskog stres sindroma i nekada je potrebno više razgovora sa anesteziologom, a nekada i sa psihijatrom, da bi se ove traume ublažile i eliminisale”.

Koji znaci pokazuju da neko prolazi kroz intraoperativnu budnost?

Praćenje kliničkih znakova i korišćenje specifičnih monitora pomaže da se utvrdi da li je neko u stadijumu intraoperativne budnosti.

“Skok krvnog pritiska, povećanje srčane frekvencije, pojava suza, znojenje su neki od znakova koji mogu ukazati da pacijent nije u dovoljno dubokoj anesteziji. Analgezija se može provjeravati uvidom u širinu zenica”, ukazuje anesteziolog.

Kako spriječiti intraoperativnu budnost?

Postoje specifični monitori koji su zapravo BIS monitori. Panić objašnjava da je BIS skraćenica za bispektralni indeks koji se, uz entropiju, najčešće koristi kao monitoring za praćenje dubine anestezije kod pacijenata. Ipak, ističe, problem je što ih posjeduju samo velike zdravstvene ustanove.

“BIS monitori se zasnivaju na analiziranju određenih komponenti elektroencefalograma (EEG) ili registrovanju spontanih električnih potencijala mozga (moždani talasi). Vrijednost na ovim monitorima može biti od 0 do 100, a adekvatna dubina anestezije je na vrijednostima od 40-60. Nažalost, ovi monitorinzi su kod nas prisutni većinom u velikim zdravstvenim ustanovama iako su desetak godina u upotrebi u svijetu. Omogućavaju preciznije praćenje dubine anestezije i smanjuju doze ljekova koje se koriste”, ističe.

Šta su problemi s kojima se susreću anesteziolozi?

Osnovni problem je nedostatak zdravstvenih radnika, pa anesteziolog ne može da se upozna sa pacijentom i pripremi ga za anesteziju.

“Nedostatak zdravstvenih radnika često onemogućava da se anesteziolog i pacijent upoznaju i kroz razgovor anesteziolog pripremi pacijenta za anesteziju, tj. da pacijent stekne povjerenje u anesteziologa. Postoje ljekovi koji se koriste u premedikaciji (priprema za ulazak u operacionu salu i početak anestezije, a mogu se dati i nakon intervencije, a koji imaju svojstvo da izazivaju retrogradnu amneziju, tj. da pacijent zaboravi dešavanja. Idealno je kada se pacijent poslije buđenja ne sjeća da je bio u anesteziji i da je operisan”, zaključuje sagovornik N1.

"Nemaju sve zdravstvene ustanove savremene aparate koji prate dubinu anestezije"

Za nedjelju dana dvije osobe su preminule nakon operacije trećeg krajnika u Opštoj bolnici u Čačku. Prvi pacijent bila je četvorogodišnja Ema, a drugi je 38-godišnji muškarac.

Djevojčica je operisana u Opštoj bolnici u Čačku i zbog komplikacija hitno je transportovana za Beograd, gdje je preminula.

Aktuelna dešavanja nas podsjećaju da je osnov dobre kliničke prakse kako naše znanje i edukacija tako i savremeni pristup anesteziji koji se bazira na multimodalnom monitoringu, navode Panić i njegove kolege, kraljevački anesteziolozi.

"Finansijski razlozi opštih bolnica su razlog zbog čega smo uskraćeni i nemamo savremene aparate koji prate dubinu anestezije, neuromuskularnu blokadu i bol, za razliku od tercijarnih ustanova. Nas stručni kadar je na visokom profesionalnom nivou, ali to ne umanjuje mogućnost komplikacija koje nekada bez adekvatnog monitoringa ne možete preduprijediti i na vrijeme reagovati. Uostalom, nabavka takvih monitora je mnogo jeftinija od cene koju plaćamo kroz komplikacije i nažalost ovakve fatalne ishode. Njihovim nabavkom bismo znatno unaprijedili rad, obezbijedili sigurnije i bezbjednije anestezije za naše pacijente, izbjegli brojne komplikacije", navode anesteziolozi.