Piše: Jonathan Rosenthal / The Economist

Vojnici brigade „Black Jack“ početkom maja su u Fort Hoodu u Teksasu ritualno smotali i spakovali zastave svoje jedinice, dok se 4.000 pripadnika te oklopne formacije pripremalo za razmještaj u Poljsku. Njihova misija bila je pomoći u odbrani NATO-a od ruske prijetnje. „Kada se oklopna brigadna borbena grupa razmjesti naprijed, to šalje jasan i nedvosmislen signal“, rekao je na ceremoniji general Thomas Feltey, komandant divizije. Manje od dvije sedmice kasnije, Amerika je poslala suprotan signal: razmještaj je otkazan. Bio je to drugi put u tom mjesecu da je Donald Trump najavio smanjenje američkog vojno prisustva u Evropi. Ranije je rekao da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke i još više s drugih mjesta, izražavajući time bijes zbog izostanka evropske podrške njegovom ratu u Iranu.

Od početka drugog mandata, Trump dovodi u pitanje svoju privrženost NATO-u i klauzulu o kolektivnoj odbrani iz člana 5. To je podstaklo odavno zakašnjelo povećanje evropskih izdataka za odbranu. Ipak, u posljednjim mjesecima otišao je još dalje: najavio je neočekivane smanjenja broja vojnika i otkazao razmještaj jedinice s krstarećim raketama u Njemačku, koja je trebala popuniti važnu prazninu u evropskoj odbrani. Ubrzano povlačenje srušilo je evropsku pretpostavku da će kontinent imati vremena da izgradi vlastite snage i zamijeni ključne američke kapacitete podrške, poput obavještajnih i izviđačkih sredstava. Ogromna američka potrošnja raketa u Iranu odgađa isporuke evropskim saveznicima i Ukrajini, dok Amerika obnavlja vlastite zalihe.

Neki u NATO-u, potreseni Trumpovom januarskom prijetnjom da će Danskoj oteti Grenland, strahuju da Amerika u ratu s Rusijom ne bi samo mogla ostati po strani već i aktivno ometati odgovore drugih članica. Ta se mogućnost smatra malo vjerovatnom. Međutim, razgovori s visokim oficirima i odbrambenim zvaničnicima iz nekoliko zemalja NATO-a prvi put otkrivaju koliko ozbiljno shvataju taj rizik. Neke evropske oružane snage izrađuju tajne planove za borbu bez američke pomoći, pa čak i bez velikog dijela NATO-ove komandno-kontrolne infrastrukture. „Kriza s Grenlandom bila je poziv na buđenje“, kaže jedan švedski odbrambeni zvaničnik. „Shvatili smo da nam treba plan B.“

Nijedan od zvaničnika s kojima smo razgovarali nije želio govoriti javno, iz straha da bi time mogao ubrzati američki odlazak. Mark Rutte, generalni sekretar NATO-a, „doslovno je zabranio da se o tome govori jer smatra da bi to moglo doliti ulje na vatru“, kaže jedan insajder. Kada je Matti Pesu s Finskog instituta za međunarodne odnose prošle godine bio koautor rada koji je zagovarao plan B, finski zvaničnici poricali su da se takva mogućnost uopće razmatra. Ali hitnost prijetnje navela je nekoliko zemalja da počnu razmišljati o tome kako bi se, i pod čijom komandom, Evropa borila ako bi NATO „zatajio“, kako se izrazio jedan zvaničnik. „Kakav lanac komandovanja možete koristiti ako Amerika blokira NATO?“, pita drugi odbrambeni zvaničnik.

To pitanje zadire u samu srž uspjeha saveza. Većina vojnih koalicija liči na školsku muzičku probu: svaka zemlja dođe, udara u svoj bubanj otprilike u ritmu s drugima i potom ode. NATO je, nasuprot tome, zamišljen kao simfonijski orkestar koji vodi jedan dirigent: vrhovni saveznički komandant za Evropu (SACEUR), američki general koji istovremeno komanduje američkim snagama u Evropi. Da bi vodio taj orkestar, SACEUR ima sigurne komunikacijske veze s mrežom stalnih podređenih štabova, u kojima hiljade ljudi čekaju spremne da reagiraju čim rat počne.

„Američko vodstvo je ljepilo koje savez drži na okupu“, kaže Luis Simón, direktor Centra za sigurnost, diplomatiju i strategiju na Slobodnom univerzitetu u Briselu. „Bez njega bismo vjerovatno vidjeli fragmentaciju sistema odvraćanja.“

Zato plan B zahtijeva više od nabavke oružja; podrazumijeva stvaranje strukture pod kojom bi se Evropljani borili. Njegovu jezgru, barem u sjevernoj Evropi, vjerovatno bi činila koalicija baltičkih i nordijskih zemalja, uz Poljsku. Te zemlje uglavnom dijele slične vrijednosti i sve se boje Rusije. Nekoliko većih evropskih članica NATO-a, poput Britanije, Francuske i Njemačke, ima u Baltiku male isturene snage, čija bi uloga bila da napad na njih pokrene širi saveznički odgovor. Zato je vrlo vjerovatno da bi bile uvučene u bilo kakav sukob. Možda bi se trećina članica NATO-a „borila od prvog dana“, bez obzira na to da li je član 5 aktiviran, kaže Edward Arnold iz RUSI-ja, londonskog instituta za sigurnosne studije. „Niko ne bi čekao da Portugalci dođu u Sjevernoatlantsko vijeće [najviše tijelo za odlučivanje u NATO-u] da raspravljaju“, kaže on.

Jedna od najčešće spominjanih alternativnih komandnih struktura jeste koalicija pod britanskim vodstvom, sastavljena od deset uglavnom baltičkih i nordijskih zemalja, poznata kao Zajedničke ekspedicione snage, odnosno JEF, sa stalnim štabom u blizini Londona. Britanija i šest drugih članica NATO-a osnovale su JEF 2014. godine. Prvobitno je zamišljen kao dopuna većem savezu, sposobna da u kratkom roku osigura snage visoke spremnosti za okolnosti koje ne dostižu prag člana 5. Njegov djelokrug se proširio kada su se Švedska i Finska pridružile koaliciji 2017. godine, nekoliko godina prije nego što su podnijele zahtjev za članstvo u NATO-u. Danas se JEF posmatra kao način da se zaobiđe jedna od slabosti NATO-a: bilo koja članica može blokirati aktiviranje člana 5, za što je potrebna jednoglasna odluka. Kako je 2023. godine rekao tadašnji komandant JEF-a, britanski general-major Jim Morris, ta koalicija „može reagirati na situacije bez čekanja konsenzusa“. Već je nekoliko puta aktivirana, za vježbe i pomorske patrole.

„JEF je najuhodanija alternativa“, kaže Arnold. Njegov štab već ima obavještajne, planske i logističke sposobnosti, napominje on. Ima i vlastite sigurne komunikacijske mreže koje, iako ograničene, ne zavise od NATO-a. Britansko članstvo u koaliciji pruža i određeni stepen nuklearnog odvraćanja.

Ipak, JEF je i dalje prvenstveno usmjeren na nordijski i baltički prostor. U njemu nema velikih sila poput Francuske, Njemačke i Poljske. Neki saveznički zvaničnici zabrinuti su zbog britanske odbrambene spremnosti: nedovoljno finansiranje ostavilo je Britaniju s malo brodova, podmornica i vojnih jedinica spremnih za brzo razmještanje. „Engleska je svima omiljeni dajdža“, kaže jedan zvaničnik. „Ali pati od sindroma Downton Abbeyja. Održava privid, ali nema novca.“

Takvi problemi mogli bi se ublažiti ako bi se grupi pridružila Njemačka, koja snažno povećava svoj odbrambeni budžet. Uprkos svim manama, JEF se čini najboljim rješenjem ako evropske članice ne budu mogle preuzeti postojeći NATO-ov okvir. Ali Evropa će, na ovaj ili onaj način, pronaći neku zajedničku odbrambenu strukturu koja će zamijeniti Amerikance. Odvraćanje zasnovano na nekome ko se možda neće pojaviti nije nikakvo odvraćanje.