Piše: Dragan Bursać (CdM)

“Andrija Mandić je nanjušio ono što Milan Knežević nije: Od vjernosti Vučiću može se dobiti aplauz beogradskih tabloida, poneki orden srpstva i doživotno mjesto političkog potrčka, ali se ozbiljna moć stiče tek kada prestaneš pitati centralu šta smiješ misliti. Zato se vojvoda ovih dana ogrće evropskim zastavama, otkriva političku samostalnost Srba u Crnoj Gori i pažljivo traži mjesto Srbina između Dodikove autonomije i Pupovčeve europeizacije. Ispod tog novog evropskog šinjela još proviruje stara četnička uniforma, samo je njen vlasnik shvatio da se danas mnogo bolje živi od Brisela nego od četiri S i tapšanja po ramenu iz Beograda.“

Andrija Mandić je, izgleda, shvatio jednu od osnovnih zakonitosti balkanske politike: Mnogo je ugodnije biti svoj vojvoda u Podgorici nego Vučićev trećerazredni ordonans sa četiri S, čovjek za jednokratnu upotrebu kojeg Beograd po potrebi šalje pred kamere da gusla, prijeti, prebrojava nacionalna krvna zrnca i dokazuje srpstvo pred nekim još “većim Srbinom“. Milan Knežević je tu ulogu prihvatio gotovo sa dječačkim entuzijazmom, dok je Mandić, politička lisica sa dovoljno godina provedenih po balkanskim nacionalističkim gudurama, izgleda zaključio da mu se više isplati biti važan u Crnoj Gori nego poslušan u Srbiji.

I tu počinje ova zanimljiva priča.

Jer Andrija Mandić nije postao liberal, građanista niti nekakav crnogorski Milorad Pupovac. Nemojte se zavaravati! Njegov politički i ideološki DNK za takvu transformaciju naprosto nema dovoljno materijala i kapaciteta. Četničko vojvodstvo, srpski nacionalizam, bliskost sa Crkvom Srbije, godine provedene u projektu političkog posrbljavanja Crne Gore i pripadnost ideji srpskog svijeta ne nestaju nakon nekoliko govora o pomirenju, evropskoj budućnosti i samostalnosti Srba u Crnoj Gori. Ali politika ima jednu osobinu koju ideologija često nema: Instinkt samoodržanja.

A Mandićev instinkt je proradio.

Kad vojvoda pogleda Dodika i Kneževića vidi Fundinu

Pred njim su danas dva vrlo poučna primjera.

Prvi se zove Milan Knežević. On je ostao vjeran starom receptu: Beograd govori, on papagajski ponavlja; Vučić namigne, on razumije i skoči; srpski tabloidi odrede neprijatelja, on kreće u juriš. U takvoj raspodjeli moći čovjek može biti glasan, može biti medijski prisutan i može svakoga jutra dokazivati da mu srpsko srce kuca pravilnim beogradskim ritmom, ali ostaje puki politički izvođač radova. Kad centrala promijeni projekat, izvođač dobije novu lopatu i to mu ga je to.

Drugi primjer je Milorad Dodik, kudikamo ozbiljniji politički predator. Mandić je mogao vidjeti da je Dodik, uza sav svoj radikalizam, napravio vlastitu infrastrukturu moći, vlastite međunarodne veze, lobiste i vlastiti politički kapital, pa je posljednjih godina relativno uspješno pokušavao otvoriti vrata i prema američkoj MAGA desnici, dok je istovremeno održavao stare veze prema Moskvi. Drugim riječima, Dodik je odavno prerastao status običnog Vučićevog namjesnika. Beograd mu jeste važan, ali mu nije jedina politička adresa.

Mandić je, čini mi se, upravo tu shvatio šta znači politički preživjeti.

Zašto bi čovjek koji je predsjednik Skupštine Crne Gore, lider ozbiljne političke organizacije, jedan od ključnih ljudi parlamentarne većine i neko preko koga prolazi veliki dio političke budućnosti zemlje pristao da mu političku vrijednost određuju Jovana Jeremić, Dragan J. Vučićević i ostala medijsko-ideološka posluga Vučićevog svijeta?

Upravo je govor na Fundini pokazao koliko je ta nervoza narasla. Zoran Majski je dobro primijetio da Mandićevo udaljavanje od agresivnog srpskog nacional-centralizma tamo dobija novu formu, uz poruke o izlasku iz nacionalnih šanaca, ali istovremeno upozorava da će tek politička praksa pokazati je li riječ o stvarnom procesu ili završnom pranju biografije pred evropskim partnerima.

To je zapravo pravo pitanje. Usuđujem se kazati da znam odgovor, ali otom-potom.

Vojvoda između dva Milorada

Mandić sad, jasno je to, traži vlastitu političku geografiju, a ona se nalazi negdje između Milorada Dodika i Milorada Pupovca.

Od Dodika želi uzeti više političku nego ideološku autonomiju prema Beogradu, svojevrsnu težinu i sposobnost da bude nezaobilazan faktor u sredini u kojoj djeluje, ali dobro razumije da bi puko kopiranje Dodikovog modela u Crnoj Gori značilo političko samoubistvo. Crna Gora je članica NATO-a, duboko je zagazila prema Evropskoj uniji, a Mandić vrlo dobro zna da se voz prema Briselu neumitno kreće i da bi vezivanje za prugu srpskog svijeta u trenutku kada se otvaraju evropska vrata značilo ostati na peronu sa Kneževićem, srpskim zastavama, guslama i Vučićevim tabloidima.

Od Pupovca bi, s druge strane, mogao prisvojiti jednu sasvim drugu lekciju: Kako srpsku politiku smjestiti unutar sistema, učiniti je legitimnom, evropski prihvatljivom, institucionalno stabilnom i a biti korisnikom svih pogodnosti koje taj sistem pruža. Samo što Mandić nikada neće postati Milorad Pupovac. Ideološki je predaleko, biografski još dalje, a politički temperament mu pripada sasvim drugom svijetu.

Zato nastaje upotrebni hibrid: Manje od Dodika, više od Pupovca.

Manje Dodika u smislu otvorenog udara na Zapad, rušenja institucija i permanentnog konflikta, više od Pupovca u smislu nacionalne politike koja želi živjeti unutar evropskog sistema, koristiti njegove institucije, novac, mehanizme i legitimitet, ali sa mnogo snažnijim nacionalističkim nabojem.

Tu negdje stoji današnji vojvoda.

Još u julu sam napisao da Mandić želi srpsku Crnu Goru u Evropskoj uniji i da njegov evropski zaokret treba posmatrati upravo kroz tu prizmu: Cilj može ostati nacionalni, dok se metod mijenja i prilagođava evropskom političkom jeziku. Mjesec kasnije stvari su otišle korak dalje, jer Mandić sada pokušava emancipovati vlastitu verziju crnogorskog srpstva, odijeljenog od dnevne komande iz Beograda.

A to je već ozbiljna promjena taktike.

Beograd ne voli neposlušne Srbe, pardon Hrbe

Zato se Beograd naježio.

Ljubo Filipović je dobro registrovao upravo tu pukotinu: Mandić je poručio da crnogorskim Srbima niko spolja neće mjeriti srpstvo, da svoje političke odluke donose u Crnoj Gori i da im za njih ne treba raport Beogradu. Filipović taj potez vidi kao važan iskorak prema stavljanju Crne Gore na prvo mjesto, uz sasvim opravdanu rezervu kakvu Crnu Goru Mandić zapravo zamišlja. Slažem se sa svime, uz jednu opasku, mi ne znamo još uvijek empirijeki hoće li crnogorski Srbi nagraditi ili kazniti Mandića za ovu eskapadu.

A eskapada je za Vučićev politički model vladavine mnogo opasnija od nekoliko crnogorskih zastava i deset evropskih govora.

Jer Beogradu odgovara Srbin iz Crne Gore koji svaki politički stav prethodno ovjeri u centrali. Takav, klasični gaulajter, može biti radikalan koliko želi, može mahati zastavama, ljubiti kokarde, guslati o Kosovu i vikati o ugroženosti, jer njegova politička vrijednost proizlazi iz poslušnosti. Onog trenutka kada kaže: Ja sam Srbin, ovo je moja država Crna Gora i odluke donosim ovdje, nastaje problem.

Odatle do famoznog “srpskog Hrvata“, odnosno podrugljivog “Hrbina“ kojim nacionalistička čaršija obilježava Srbe spremne živjeti unutar zapadnih institucija, put može biti vrlo kratak.

A zamislite tek užasa: Četnički vojvoda na evropskim fondovima.

Četiri S finansirana iz Brisela.

Kosovski mit uz IPA fondove.

Draža u srcu, evropski projekat pod miškom.

Vučićevom Beogradu takav Srbin vrijedi mnogo manje od poslušnog Kneževića, jer Beograd od svojih političkih satelita prvenstveno traži nepobitnu vertikalu komandovanja. Mandić upravo pokušava tu vertikalu pretvoriti u horizontalnu saradnju u kojoj će on biti gospodar vlastitog političkog dvorišta.

PES sada vidi drugog Mandića, DPS ne vidi ništa

Ovaj manevar mijenja odnose i unutar Crne Gore.

PES sada pred sobom ima političara sa kojim se može raditi lakše nego sa starim Mandićem iz vremena Demokratskog fronta. Evropska integracija daje zajednički interes, a Mandićeva nova retorika smanjuje političku cijenu saradnje pogotovo prema unutrašnjem fluidnom biračkom tijelu. Čovjek koji govori o evropskom putu, stabilnosti i nacionalnoj ravnopravnosti mnogo je prihvatljiviji partner od čovjeka koji je političku energiju godinama crpio iz zastava, crkvenih litija, Kosova i identitetskih rovova.

DPS je u mnogo komplikovanijoj situaciji.

Decenijama je Mandić bio idealni protivnik, gotovo politički poklon: vojvoda, četništvo, Beograd, Moskva, SPC, Vučić. Sve uredno spakovano u jednog čovjeka nasuprot kojem se lako proizvodila odbrana građanske i suverene Crne Gore. Šta raditi kada taj isti čovjek počne mahati evropskom zastavom, govoriti o državnoj samostalnosti Crne Gore i svađati se sa političkim Beogradom?

DPS tada mora ponuditi nešto više od stare antiteze Mandiću.

A najveći haos tek nastaje na prosrpskom, nacionalističkom spektru. Tamo sada gledaju desno prema Kneževiću, pa lijevo prema Mandiću i pokušavaju ustanoviti gdje se trenutno nalazi “prava mjera srpstva“. Knežević nudi staru, sigurnu robu: Vučića, Beograd, četničanje, nacionalni patos i bespogovornu odanost srpskom svietu. Mandić nudi novu EU ambalažu: srpstvo u Crnoj Gori, autonomno prema Beogradu, evropski put i političku moć unutar države.

Za nacionalističku publiku naviknutu da joj se politički kompas baždari u Beogradu to je ozbiljna zbunjoza i promjena kursa od izvora moći. Eventualna promjena kursa, kažem.

Treba li pozdraviti Mandićev zaokret?

Treba.

Svaki centimetar udaljavanja od političkog tutorstva Aleksandra Vučića i Srbije dobar je za Crnu Goru, kao što je svaki centimetar udaljavanja od ideje da Beograd određuje ko je dovoljno dobar Srbin u regionu, koristan i za same Srbe u Crnoj Gori. Majski je sasvim u pravu kada kaže da je svaki otklon od agresivnog nacional-centralizma koristan.

Samo bi bilo naivno od kozmetičke promjene praviti ideološko aleluja preobraćenje.

Ispod evropskog šinjela još je to ipak četnički vojvoda.

Isti čovjek, ista politička biografija, isti nacionalni imaginarij i uglavnom ista biračka baza. Promijenjena je strategija, retorika je mekša, centar odlučivanja pokušava se preseliti iz Beograda u Podgoricu, a evropska integracija postala je korisno vozilo za političko preživljavanje i širenje uticaja.

Možda će vrijeme pokazati da se iza taktike rodila i stvarna promjena. Skeptik sam.

Lukrativnost kao univerazlana filozofija

Ipak, politika zna proizvesti čudne metamorfoze, posebno kada ljudi jednom počnu braniti institucije u kojima sami sjede. Mandić danas ima više razloga da čuva Skupštinu Crne Gore, stabilnost države i evropski proces nego prije deset godina, jer je sada upravo on dio tog sistema i jedan od njegovih najvećih budžetskih korisnika.

Tu lukrativna politika često odradi ono što ideologija nije mogla.

Čovjek prvo zavoli fotelju, zatim instituciju u kojoj se fotelja nalazi, onda državu koja mu garantuje instituciju, pa na kraju otkrije da mu udaljeni nacionalni centar koji komanduje iz druge države pomalo ide na živce.

Možda upravo gledamo taj proces.

Andrija Mandić zato danas pokušava napraviti političku formulu koja bi mogla glasiti: Dovoljno Srbin da zadrži svoje birače, dovoljno Crnogorac da bude gospodar vlastite političke sudbine i dovoljno Evropljanin da ga Brisel prestane posmatrati kao ruralnog četničkog vojvodu koji je slučajno zalutao u predsjedničku fotelju Skupštine Crne Gore.

Manje od Dodika, više od Pupovca, kažem vam.

Taman toliko daleko od Vučića da više ne bude njegov gaulajter, taman toliko blizu starom srpskom nacionalizmu da mu biračko tijelo ostane na okupu i taman toliko ogrnut evropskim zastavama da može zakoračiti u Brisel.

Hoće li ispod tog evropskog šinjela jednom zaista izaći demokratski političar koji Crnu Goru vidi kao zajedničku kuću Crnogoraca, Srba, Bošnjaka, Albanaca, Hrvata i svih ostalih građana, pokazaće djela, mnogo više od govora na Fundini.

Do tada, vojvoda je samo promijenio uniformu i to njen donji dio.

Ali na Balkanu je ponekad i promjena uniforme početak političkog zemljotresa.