Piše: Nermin Tursić

Naime, treba istaći da je savremeni pansrbizam specifičan ideološki obrazac koji nadilazi klasične forme nacionalizma i ulazi u zonu postmodernih pan-ideologija. Njegova suštinska karakteristika je konstrukcija nadnacionalnog etničkog prostora, u kojem se srpski narod predstavlja kao metafizički zaokružena i historijski dovršena zajednica, nezavisna od državnih granica, političkih poredaka i građanskih institucija. U tom smislu, se najpreciznije može teorijski odrediti kao oblik etnofaulizma, ideologije koja (srpski) etnički kolektiv uzdiže u apsolutnu političku vrijednost, dok realne društvene i političke činjenice sistematski falsificira ili potiskuje, a druge etničke grupe ne priznaje, nipodaštava i pokušava poniziti kao bezvrijedne skupine ljudi.

Za razliku od emancipatorskih nacionalnih pokreta “malih” naroda, koji su nastajali kao odgovor na političku potčinjenost i težili izgradnji suverenih država, savremeni pansrbizam ne polazi od projekta nacionalne emancipacije. Naprotiv, on pretpostavlja da je srpski narod već ostvario svoj puni istorijski identitet, te da mu država nije nužan okvir političkog ostvarenja. Ova pretpostavka proizvodi temeljni paradoks pansrbizma, ideologija koja se poziva na narod sistematski podriva državne strukture u kojima taj narod živi.

Etnofaulistički karakter pansrbizma očituje se kroz nekoliko ključnih elemenata. Prvo, riječ je o sakralizaciji etnoreligijske nacije, u kojoj se etnička pripadnost ne tretira kao povijesna i društveno konstruirana kategorija, već kao gotovo božanski dodijeljen identitet – primordijalan, prirodan, biološki. Pojedinac dobija političku i moralnu vrijednost isključivo kroz pripadnost kolektivu, dok se građanski identitet, individualna prava i politički pluralizam predstavljaju kao sekundarne ili čak opasne kategorije. Drugo, pansrbizam briše unutrašnje razlike unutar naroda i to: socijalne, klasne, ideološke i kulturne, te proizvodi homogeniziranu masu sa navodno jedinstvenim interesom i sudbinom. Treće, ideologija opstaje kroz permanentnu proizvodnju iluzija, mitova i narativa ugroženosti, čime se zamjenjuje racionalna politika simboličkom mobilizacijom.

U savremenom kontekstu, pansrbizam trenutno ne teži neostvarivim teritorijalnim i političkim ciljevima, već održavanju trajnog stanja političke napetosti. Time postaje ideologija bez konačnog ishoda, čija se snaga ne mjeri uspjehom, nego sposobnošću da perpetuira konflikt. Upravo zbog toga on predstavlja paradigmatski primjer etnofaulizma, ideologije u kojoj mit trajno zamjenjuje politiku.

Bosna I Hercegovina: etnofaulizam kao strategija dezintegracije

U Bosni i Hercegovini savremeni pansrbizam poprima svoj najartikuliraniji institucionalni oblik. Njegovo osnovno djelovanje usmjereno je ka negaciji državnog suvereniteta Bosne i Hercegovine, uz istovremeno formalno priznavanje ustavnog okvira samo kao taktičkog sredstva, te sistematsko nipodaštavanje i negiranje Bošnjaka i Bosanaca. U njenu se Republika Srpska ne posmatra kao entitet unutar države, već kao proto-državna struktura s implicitnim pravom na secesiju, čime se etnička zajednica postavlja iznad pravnog i političkog poretka države.

Etnofaulizam se ovdje manifestira kroz stalnu proizvodnju narativa o ugroženosti (srpstva), blokadu institucija i delegitimiranje svakog pokušaja izgradnje funkcionalne, građanske države. Nacionalni mit zamjenjuje politički program, dok se demokratske procedure instrumentaliziraju kako bi se spriječila transformacija države. Rezultat nije nacionalna zaštita, već permanentna politička kriza, u kojoj država egzistira u stanju produžene nestabilnosti. 

Crna Gora: etnofaulizam kao negacija identiteta

U Crnoj Gori pansrbizam djeluje prvenstveno kao identitetski etnofaulizam. Za razliku od Bosne i Hercegovine, cilj nije dezintegracija države, već delegitimiranje crnogorske nacionalne posebnosti. Crnogorska nacija se predstavlja kao istorijska fikcija, a država kao

 privremeni politički aranžman bez autentičnog identitetskog temelja.

Ovaj oblik etnofaulizma posebno se oslanja na sakralizaciju narativa, u kojem religijski identitet postaje instrument političke homogenizacije. Pluralnost identiteta tumači se kao anomalija, a građanski koncept države kao prijetnja “prirodnom” etničkom poretku. Time se realna društvena raznolikost potiskuje u korist ideološke simplifikacije i etničke banalizacije života u pluralnom društvu. 

Kosovo: etnofaulizam kao mitološka supstitucija politike

Na Kosovu pansrbizam dostiže svoju najčistiju etnofaulističku formu. Kosovski Albanci su u velikosrpskom narativu apsolutno dehumanizirani i spušteni ispod skale ljudskog bića! Iako je politički suverenitet izgubljen, ideologija opstaje kroz mitologizaciju teritorije, pri čemu Kosovo postaje simbolički prostor nacionalnog identiteta, oslobođen realne politike, međunarodnog prava i demografskih činjenica.

U ovom slučaju etnofaulizam funkcioniše kao ideologija bez odgovornosti budući da ne mora nuditi rješenja, on može trajno održavati konflikt u zamrznutom stanju. Kosovo se ne koristi

 kao prostor političke refleksije, već kao emocionalni i simbolički resurs za unutrašnju mobilizaciju.

Integrirani zaključak

U Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i na Kosovu savremeni pansrbizam djeluje kroz različite strategije, ali uvijek unutar iste etnofaulističke matrice:

• u Bosni i Hercegovini kao strategija dezintegracije države i negiranje Bošnjaka,
• u Crnoj Gori kao strategija negacije identiteta crnogorske nacije, i
• na Kosovu kao strategija mitološke supstitucije politike.

Zajednički imenitelj svih ovih procesa jeste odbacivanje građanskog principa, pluralizma i institucionalne racionalnosti u korist etničkog mita (mita o etničkom primatu) kao vrhovnog političkog kriterija. Zbog toga savremeni pansrbizam ne predstavlja samo regionalni politički problem, već teorijski relevantan primjer etnofaulizma kao dominantnog ideološkog obrasca u postkonfliktnim društvima.