Dvadeset godina nakon istupanja iz državne zajednice sa Srbijom, Crna Gora se smatra predvodnicom Zapadnog Balkana u procesu pridruživanja Evropskoj uniji, ali i dalje ostaje opterećena korupcijom, neriješenim podjelama i snažnim političkim uticajem Beograda.

Uskoro će se navršiti tačno dvije decenije od istorijskog referenduma koji je utro put nezavisnosti ove jadranske republike. Proslava ovog značajnog jubileja odvija se u atmosferi koju diktira reputacija Crne Gore kao "najboljeg učenika" u regionu kada je riječ o evropskim integracijama. Tokom proteklih nekoliko godina, Podgorica je uspjela pokrenuti s mrtve tačke ranije blokirane pregovore, ubrzati ključne reforme i pozicionirati se na čelo kolone za ulazak u EU, u trenucima kada je Brisel ponovo pokazao snažan interes za proširenje bloka.

Geopolitički zamah i naslijeđe prošlosti

"Lako je biti najbolji učenik u razredu punom loših đaka", izjavila je Daliborka Uljarević iz Centra za građansko obrazovanje u Podgorici u razgovoru za medijsku kuću Deutsche Welle (DW). Njena opaska na slikovit način oslikava širi regionalni kontekst, jer dok veći dio Zapadnog Balkana stagnira ili čak nazaduje na evropskom putu, Crna Gora je uspjela iskoristiti geopolitički zamah nastao usljed ruske invazije na Ukrajinu i ponovnog fokusa Evropske unije na politiku proširenja.

Crna Gora je proglasila nezavisnost 2006. godine nakon izuzetno napetog referenduma s visokom izlaznošću, na kojem je 55,5% birača podržalo izlazak iz državne zajednice. Nakon toga, zemljom je punih 14 godina suvereno vladala Demokratska partija socijalista (DPS) na čelu s dugogodišnjim liderom Milom Đukanovićem. Tokom tog perioda, Đukanovićeva vlada se suočavala s neprestanim optužbama za sistemsku korupciju i duboke veze političkih elita s organizovanim kriminalom, zbog čega su kritičari državu često nazivali "zarobljenom". DPS je konačno izgubio vlast 2020. godine nakon višemjesečnih masovnih protesta i litija koje je predvodila crkva protiv kontroverznog Zakona o slobodi vjeroispovijesti, što je predstavljalo prvu demokratsku smjenu vlasti od obnove nezavisnosti.

Several thousand people rallied against a planned amendment to a religious property law in Podgorica in 2020Image: Risto Bozovic/AP Photo/picture alliance

Identitetski raskol i uticaj Beograda

"Crna Gora je jedna od rijetkih zemalja u regionu koja je imala dovoljno demokratskog kapaciteta da bez velikih potresa i nemira smijeni čovjeka koji je tako dugo bio na vlasti", istakao je Aleksandar Popov iz Centra za regionalizam u Novom Sadu. On je za DW dodao da će u Srbiji takav scenario biti znatno teže ostvariv.

Pristalice crnogorske nezavisnosti viču parole i mašu državnom zastavom Crne Gore tokom pronezavisničkog skupa u Podgorici uoči referenduma o nezavisnosti 2006. godine. Foto: Koca Sulejmanović/dpa/picture alliance

Identitetske podjele i uloga popisa

Politička scena u Crnoj Gori i danas je duboko podijeljena na suverenistički i pro-srpski blok, što je linija razdvajanja koja diktira procese još od referenduma. Jedna strana insistira na posebnom crnogorskom nacionalnom identitetu i državnosti, dok druga smatra da su Crnogorci dio šireg srpskog nacionalnog bića te zagovara najbliskije političke, kulturne i vjerske veze sa sjeveroistočnim susjedom. Prema podacima s posljednjeg popisa stanovništva iz 2023. godine, oko 41% građana izjašnjava se kao Crnogorci, dok se oko 33% izjasnilo kao Srbi, a taj balans u velikoj mjeri kroji izborne rezultate i koalicione saveze.

Pro-srpske stranke spadaju među ključne političke aktere u zemlji i u javnosti se otvoreno smatraju glavnim kanalom preko kojeg zvanični Beograd održava snažan uticaj na unutrašnja pitanja u Crnoj Gori. Iako su zvanično oba politička kampa postigla konsenzus oko strateškog cilja pristupanja Evropskoj uniji, Aleksandar Popov upozorava da je ta ravnoteža iza kulisa izuzetno krhka i podložna spoljnim pritiscima. On naglašava da pro-srpske snage u svakom trenutku, na mig iz Beograda, mogu blokirati i opstruisati evropski put, što se na terenu već i dešava.

Crna Gora ove sedmice obilježava 20 godina nezavisnosti. Na slici: Trg nezavisnosti u Podgorici, glavnom gradu Crne Gore. Fotografija: Dragoslav Dedović/DW

Emotivne poruke i geopolitičke blokade

Odnosi sa Srbijom zbog toga predstavljaju jedno od najosjetljivijih političkih pitanja za zvaničnu Podgoricu. To je jasno demonstrirala i reakcija predsjednika Srbije Aleksandra Vučića na poziv da prisustvuje svečanom obilježavanju dvadesetogodišnjice crnogorske nezavisnosti.

Vučić je najprije izjavio da bi odlazak na tu proslavu bio ravan "pljuvanju u sopstveno lice i lice svog naroda", da bi se kasnije građanima Crne Gore obratio direktno kroz autorski tekst. "Niste nam smetali. Gledali smo vas kao sestre i braću i željeli da živimo u istoj državi s vama. Priznajem, krivi smo – oprostite nam što smo vas voljeli više nego što ste vi voljeli nas", napisao je Vučić. I Uljarević i Popov smatraju da vladajuća elita u Beogradu nikada nije u potpunosti prihvatila crnogorsku nezavisnost, pri čemu Uljarević ističe da se Srbija i dalje ponaša prema Crnoj Gori kao prema privremeno izgubljenoj teritoriji. Popov vjeruje da će Beograd zbog toga nastaviti činiti sve što je u njegovoj moći da uspori napredak komšija ka Briselu. On objašnjava da Srbija ne želi vidjeti Crnu Goru u EU jer bi to srušilo glavnu Vučićevu tezu da nas Evropa ne želi, a ulaskom Podgorice postalo bi jasno da stvarni problem leži na drugoj adresi. Članstvo u uniji bi takođe izmjestilo Crnu Goru iz sfere beogradskih pritisaka u političkom, pravnom i bezbjednosnom smislu.

Lideri šest zemalja Zapadnog Balkana sa predsjednicom Evropske komisije Ursulom von der Leyen i tadašnjim komesarom za susjedstvo i proširenje Oliverom Varheljijem 2024. Slika: Dursun Aydemir/Anadolu/picture alliance

Stari problemi u novom ruhu

Uprkos pozitivnom imidžu regionalne uspješne priče, Daliborka Uljarević upozorava da se iza kulisa kriju isti oni problemi koji opterećuju društvo već dvadeset godina. "Korupcija je i dalje sveprisutna", navodi Uljarević i dodaje da bi neki čak rekli kako je ona danas skuplja nego ranije, jer u vlasti participira znatno više aktera koji pokušavaju namiriti svoje partijske i partikularne interese.

Ona smatra da bi Crna Gora trenutni zamah u eurointegracijama trebala iskoristiti za duboke institucionalne i društvene promjene, a ne samo kao geopolitičku prečicu za ulazak u evropski blok. Uljarević je zaključila da je apsolutni interes države da što prije postane punopravna članica EU, ali da je podjednako važno da se taj proces sprovede kvalitetno i po pravilima, kako u uniju ne bi ušli kao felerična i nefunkcionalna država.