Dan uoči 25. maja, datuma kada se u bivšoj Jugoslaviji slavio rođendan doživotnog predsjednika Josipa Broza Tita, kojeg su mnogi smatrali tvorcem jugoslavenske nacije, State Department (Ministarstvo vanjskih poslova SAD-a) objavio je izvještaj u kojem ističe da je na Zapadnom Balkanu prošla era izgradnji nacija koju su predvodile Sjedinjene Američke Države. Ova rečenica odjeknula je u zemljama regije i otvorila pitanja koliko je taj izvještaj važan i nagovještava li promjenu američke politike prema ovom dijelu Evrope.

Zaokret ka stabilnosti i ekonomiji

State Department je saopštio i da pravac američke politike na Zapadnom Balkanu nije spašavanje ili rekonstrukcija, već stabilnost i obostrano korisna partnerstva. U velikoj mjeri, američko Ministarstvo vanjskih poslova je samo naglas izgovorilo ono o čemu se šaputalo, ali to ne predstavlja značajno pomjeranje u diplomatiji SAD-a, ocjenjuje Amanda Thorpe, saradnica vašingtonskog Atlantskog vijeća (Atlantic Council), u pisanom odgovoru za BBC.

Dugo je postojala neusaglašenost održavanja snažnog američkog ili evropskog prisustva u regiji i jasnog stavljanja do znanja da su balkanske zemlje sposobne iskoristiti sopstvenu moć kao regije koja je glavni transportni koridor, ima kvalifikovanu radnu snagu i obilje prirodnih dobara, ističe ona. Izvještaj institucije State Department propisan je Zakonom o Zapadnom Balkanu, koji je Congress (Parlament SAD-a) usvojio u decembru 2025. godine i ne predstavlja odskakanje od dosadašnje politike. Ono što jeste odstupanje od prakse u američkoj vanjskoj politici je način na koji diplomatija funkcioniše u drugoj administraciji čiji je šef Donald Trump. Izvještaj je važan, ali mu ne treba pridavati ekstreman značaj jer je Trump okružen ljudima kojima vjeruje, a ostale institucije svedene su na pomoćne organe, kaže Vesko Garčević, profesor međunarodnih odnosa na Univerzitetu Boston, za BBC.

U dokumentu su kao glavni prioriteti američke vanjske politike na Zapadnom Balkanu označeni održavanje regionalne stabilnosti, jačanje ekonomske i energetske saradnje, suzbijanje uticaja Rusije i Kine i borba protiv organizovanog kriminala. Organizovane kriminalne grupe sa Zapadnog Balkana predstavljaju direktnu prijetnju američkoj bezbjednosti, navodi se u tekstu. Pominje se šest država – Albanija, Bosna i Hercegovina, Republika Kosovo, Crna Gora, Sjeverna Makedonija i Srbija. Dosljedno pominjanje šest država Zapadnog Balkana može se tumačiti i kao poruka da zemlje koje odbijaju priznanje države Republika Kosovo podstiču stalnu regionalnu nestabilnost, ukazuje Amanda Thorpe. BBC je zatražio komentar izvještaja od ministarstava vanjskih poslova zemalja koje se pominju u dokumentu. Administracija koju vodi Donald Trump usredsređena na osnaživanje lokalnih aktera da rješavaju sopstvene izazove, umjesto na produžavanje pretjeranog oslanjanja na međunarodnu intervenciju ili nadzor. U dijelu dokumenta koji se odnosi na regionalnu stabilnost piše da je za 2026. godinu planirano održavanje razgovora s vladama Srbije i Sjeverne Makedonije, gdje od 2024. godine vladu vodi desničarska stranka VMRO-DPMNE. Postoji ideološka bliskost administracije, prije svega s vladama u Beogradu i Skoplju, djelimično i u Albaniji, ali tu mislim da se radi i o jakom ekonomskom motivu zbog investicija u projekte, ocjenjuje Garčević. Nekoliko dana uoči objavljivanja izvještaja, predsjednik Srbije Aleksandar Vučić napisao je autorski tekst za republikancima bliski Fox News u kojem tvrdi da Evropa demonizuje američkog lidera, a Srbi u njemu vide srodnu dušu. Albanija je u junu 2025. godine formirala državnu kompaniju kako bi preuzela udio u velikom turističkom projektu vrijednom 1,4 milijarde dolara, koji vodi Jared Kushner, zet američkog predsjednika.

Kao i godinama unazad, jedan od segmenata na kojima insistira Washington jeste smanjenje zavisnosti od ruskog gasa, ali se ističe i američki interes u energetskom sektoru. Američki tečni prirodni gas, nuklearna tehnologija i obnovljiva energija nude komercijalno atraktivne, geopolitički ispravne alternative, piše u dokumentu. Sve su to projekti za koje je Amerika vrlo zainteresovana, pogotovo za ovaj koji bi trebao povezati Srbiju i Hrvatsku preko Bosne i Hercegovine, a u koji su direktno uključeni neki od bliskih saradnika koje ima Donald Trump, objašnjava Garčević. U aprilu ove godine, vlasti u Bosni i Hercegovini odobrile su energetski projekat Južne interkonekcije vrijedan 1,5 milijardi dolara koji bi trebao smanjiti zavisnost ove zemlje od ruskog gasa. Projekat predvodi novoosnovana kompanija na čijem čelu se nalaze Joseph Flynn, brat bivšeg savjetnika Michael Flynn i Jesse Binnall, bivši advokat predsjednika SAD-a. Poruka zemljama regije je da se uključe u projekte koje ova administracija želi sprovesti. Ako ne mogu u energetiku jer nisu dio tih koridora, mogu u neke druge poput jačanja kapaciteta za borbu protiv uticaja kineskog digitalnog puta svile, poput 5G mreža, aranžmana s kompanijom Huawei i kamerama za nadzor, kaže Garčević.

Budućnost Dejtona i međunarodnog nadzora

Podrška teritorijalnom integritetu Bosne i Hercegovine i očuvanje Dejtonskog mirovnog sporazuma, kao jedne od opipljivih zaostavština američke vanjske politike, i dalje će predstavljati pravac diplomatskog broda SAD-a u regiji. Međutim, nedavna ostavka na funkciju koju je podnio Christian Schmidt, dosadašnji visoki predstavnik u BiH, čiji mandat su obilježile nesuglasice s rukovodstvom entiteta RS, ukazala je da je izgubio podršku SAD-a. Njegova odluka da napusti Sarajevo dolazi u pravom trenutku, dok međunarodna zajednica zajedno radi na okretanju nove stranice i smirivanju napetosti u BiH, rekao je portparol institucije State Department za BBC. U izvještaju se nijednom ne pominje Ured visokog predstavnika (OHR) i to ukazuje na određenu promjenu u odnosu na prethodne slične dokumente. Amerika stoji iza Dejtona, ako se posmatra podržavanje sporazuma bez pozivanja na njegovu reformu, što su ranije činile administracije – to jeste jedna od suština ove poruke SAD-a, smatra Garčević. Za reforme Dejtonskog sporazuma, kojim je 1995. godine okončan rat u Bosni i Hercegovini, zalagali su se bivši visoki predstavnici, poput Christiana Schwarz-Schillinga i političari u Federaciji Bosne i Hercegovine, dok je građanin Bosne i Hercegovine Milorad Dodik tvrdio da bi promjena sporazuma bila smrtna presuda za državu.

Poruka iz izvještaja da su SAD spremne pružiti podršku tamo gdje je njihovo učešće traženo ukazuje da Washington ipak ne isključuje aktivniji angažman u regiji. Ta formulacija može se odnositi i na trenutnu nelogičnu ustavnu strukturu Bosne koja je stvorena u SAD-u i uz snažan američki doprinos. Amerika ima poseban mandat angažovati se kako bi se sprovele pozitivne ustavne reforme – posebno iz bezbjednosne perspektive čime bi se omogućilo članstvo države Bosna i Hercegovina u NATO savezu, ističe Amanda Thorpe iz Atlantskog vijeća. Pored organizacije OHR, u dokumentu koji je izdao State Department uočljivo je da se samo jednom pominju evropski partneri. Borba protiv korupcije označena je također na samo jednom mjestu i to u kontekstu sprečavanja zlonamjernog uticaja Rusije i Kine. Nezavisno sudstvo i sloboda medija, koji su često bili postulati SAD-a u izvještajima o regiji, sada su nestali, govori Garčević. Congress traži od izvršne vlasti detalje vanjske politike i ovaj izvještaj je standardni dio tog procesa. SAD će nastaviti politiku koja omogućava i stabilnost i privrednu saradnju, a istovremeno će kao neprijatelje gledati aktere koji ometaju napredak, ocjenjuje Thorpe. U prošlosti je ovakav dokument često mogao uticati na stav koji ima Congress o vanjskopolitičkim pitanjima, pogotovo kada su izaslanici bili pozivani na saslušanja u ovaj dom. U ovoj administraciji se mnoge stvari rade van formalnih kanala kojima je Amerika do sada djelovala na Balkanu, kaže Thorpe. Američka vanjska politika trenutno je zaokupljena većim izazovima od Balkana, kao što su pronalaženje sporazuma za kraj sukoba s Iranom i rat u Ukrajini, a nazire se i novo žarište s Kubom. Ali ako uzmete u obzir širu sliku i uporedite Balkan s krizama s kojima se SAD suočavaju, vidite koliko je i da li regija značajna za Ameriku, zaključuje Garčević. Osamnaest godina poslije proglašenja nezavisnosti, državu Republika Kosovo priznalo je oko 100 zemalja. Ipak, tačan broj nije poznat. Vlasti u Prištini navode brojku od 121 zemlje, a u Beogradu kažu da ih je daleko manje. Među zemljama Evropske unije koje nisu priznale Kosovo su Španija, Slovačka, Kipar, Grčka i Rumunija, a kada je riječ o svjetskim silama, to su Rusija, Kina, Brazil i Indija. Republika Kosovo je od 2008. godine postala član nekoliko međunarodnih organizacija, kao što su MMF, Svjetska banka i FIFA, ali ne i Ujedinjenih nacija.