Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije početkom 1990-ih predstavlja jedan od ključnih historijskih procesa na prostoru jugoistočne Evrope. U ovom turbulentnom periodu, pitanje Kosova zauzima centralno mjesto, uslijed etničke strukture i političkih tenzija koje su eskalirale u otvorene konflikte, piše Stav.ba.

Složeni unutrašnji faktori

Dr. Isak Adizes, na osnovu ličnih kontakata sa tadašnjim srpskim rukovodstvom i američkim diplomatama, iznosi da je tokom 1991. godine postojala konkretna mogućnost mirnog rješavanja pitanja Kosova kroz referendum i teritorijalnu podjelu, koju je formalno prihvatio Slobodan Milošević, ali je potom odustao pod pritiskom složenih unutrašnjih faktora.

Tokom postojanja SFRJ, Srbija je vješto koristila ekonomske veze i budžetske tokove unutar federacije kako bi finansijski održavala autonomnu pokrajinu Kosovo. Troškove obrazovanja, zdravstva i uprave na Kosovu u značajnoj mjeri su pokrivali savezni fondovi u koje su druge republike, prvenstveno Hrvatska i Slovenija, uplaćivale svoje doprinose. Na taj način, Srbija je koristila federaciju kao mehanizam da izbjegne direktno preuzimanje punog finansijskog tereta Kosova.

Ekonomsko opterećenje

Međutim, sa početkom raspada federacije i sve izraženijim distanciranjem i odbijanjem Hrvatske i Slovenije da sudjeluju u zajedničkim finansijskim obavezama, Srbija je ostala sama da snosi troškove održavanja Kosmeta. Ova promjena u fiskalnim odnosima dovela je do ogromnog ekonomskog opterećenja koje je ozbiljno ugrozilo budžet Srbije, prisiljavajući njene vlasti da preispitaju dosadašnju politiku i razmatraju nove pristupe u rješavanju kosovskog pitanja.

Premijer Dragutin Zelenović, svjestan ove realnosti i ograničenosti srpskih resursa, pokazao je spremnost da razmotri planove koji uključuju mogućnost podjele Kosova kao način za ublažavanje tereta koji je Kosovo predstavljalo za Srbiju u uslovima slabljenja i raspada jugoslovenske federacije.

Dr. Isak Adizes u svojim iskazima navodi da je tokom ljetnih mjeseci 1991. godine, u razgovorima sa premijerom Zelenovićem i predsjednikom Miloševićem, jasno artikulisao stav da Kosovo nije nacionalno dobro Srbije, već teret koji ugrožava stabilnost države. Predložio je sprovođenje međunarodno nadziranog referenduma među albanskim i srpskim stanovništvom Kosova, sa ciljem definisanja novog teritorijalnog statusa pokrajine, odnosno podjele Kosova na srpski i albanski dio.

Odobrio, pa odbacio

Premijer Zelenović je, prema Adizesovim tvrdnjama, prihvatio ovaj prijedlog, te je po nalogu predsjednika Miloševića dato uputstvo za izradu preliminarnih granica buduće podjele Kosova. Milošević je formalno odobrio plan, ali je potom, bez daljih objašnjenja, odbacio njegovu realizaciju. Plan je predviđao da bivši američki predsjednik Jimmy Carter vodi proces referenduma, čime bi se osigurala međunarodna neutralnost i legitimnost.

Iz iskaza dr. Adizesa proizilazi da je američka strana bila spremna podržati ovaj plan, iako je bilo izraženo duboko nepovjerenje u Miloševićevu dosljednost. Ambasador SAD u Beogradu, Voren Cimerman, smatrao je plan realnim, ali je istovremeno izrazio skepticizam u pogledu njegove provedbe od strane srpskog rukovodstva.

Eskalacija sukoba

Slobodan Milošević je, prema navodima dr. Adizesa i drugih sagovornika, odustao od realizacije dogovorenog plana o referendumu i podjeli Kosova. Ova odluka ostavila je Srbiju bez održivog rješenja za kosovsko pitanje, što je dodatno pogoršalo unutrašnju političku situaciju i doprinijelo eskalaciji sukoba koji su kasnije rezultirali ratovima, međunarodnom intervencijom NATO-a i trajnom destabilizacijom regiona.

Nepopustljivost u stavu da Kosovo mora ostati "svetinja" i neotuđivi dio Srbije dovela je do dugotrajnog konflikta, ljudskih patnji i međunarodne izolacije zemlje.