Piše: Nermin Tursić

Evropska unija se u dominantnom diskursu često prikazuje kao projekat mira, vrijednosti i postepenog političkog sazrijevanja. Međutim, politološka analiza evropske integracije pokazuje znatno realističniju i manje normativnu sliku. Naime, vrlo značajniji integracijski pomaci nisu nastajali samo kao rezultat konsenzusa i stabilnosti, već i kao odgovor na krize, prijetnje, pa i vanjske pritiske. U tom duhu i savremena američka politika pod rukovodstvom Donalda Trumpa djeluje kao snažan egzogeni šok, koji u svom paradoksu potiskuje Evropsku uniju prema dubljoj političkoj i sigurnosnoj integraciji.

Naravno da je focus analize teorijski okvir između realizma i neofunkcionalizma. Naime, klasične teorije evropske integracije nude dva suprotstavljena, ali komplementarna objašnjenja.

Prvi, neofunkcionalizam polazi od pretpostavke da ekonomska integracija proizvodi političku integraciju kroz tzv. “spillover efekte”. Međutim, evropsko iskustvo posljednjih decenija pokazuje da taj mehanizam ima jasne granice. Tržište i regulacija nisu proizveli zajedničku vanjsku i sigurnosnu politiku, niti političku solidarnost u krizama.

Druga, realistička teorija međunarodnih odnosa, polazi od interesa, moći i sigurnosti. Prema tom okviru, države se integrišu ne zato što dijele vrijednosti, već zato što samostalno ne mogu odgovoriti na sistemske prijetnje. Upravo u tom realističkom ključu treba tumačiti savremeni integracijski impuls unutar Evropske unije.

Akuelna politika Donalda Trumpova, obilježena je transakcionalnim shvatanjem savezništava i otvorenim odbacivanjem multilateralizma, radikalno je delegitimirala normativnu pretpostavku evropske sigurnosti: uvjerenje da je američki kišobran trajan i politički neutralan. Time je sigurnost vraćena u središte integracijskog procesa, tamo gdje je i nastala nakon “Drugog svjetskog rata”.

S tim u vezi može se goovriti o egzogeniom šoku kao integracijskim katalizatorom. Naime, u politologiji, egzogeni šok označava vanjski događaj ili promjenu koja razbija postojeći institucionalni balans i prisiljava aktere na prilagodbu. Trumpova relativizacija NATO obaveza, protekcionistička trgovinska politika i otvoreno osporavanje multilateralnih institucija djeluju upravo u tom smjeru.

U tom kontekstu se Evropska unija prvi put nakon “Hladnog rata” suočava s realnom mogućnošću da sigurnost više nije garantovana, već uslovljena. To proizvodi ono što se može nazvati integracijom iz nužde, a ne iz uvjerenja.

Posebno ilustrativan primjer tog procesa predstavlja pitanje Grenlanda. Trumpova spremnost da prvobitno anketira, a zatim razmatra kupovinu teritorije koja pripada Danskoj, članici Evropske unije, nije bila diplomatska bizarnost, već simptom dubinske promjene međunarodnog poretka. Arktik postaje prostor geopolitičke konkurencije, gdje se prepliću vojna sigurnost, resursi i nove pomorske rute.

U teorijskom smislu, Grenland razotkriva slabost Evropske unije kao normativnog projekta bez čvrste sigurnosne osnove. Ako se teritorijalni integritet države članice može dovesti u pitanje bez snažne i kolektivne reakcije, tada Unija ostaje regulatorna sila, ali ne i geopolitički akter. Upravo zato pitanje Grenlanda ima širi značaj: ono testira sposobnost Evropske unije da djeluje kao kolektivni sigurnosni subjekt, a ne samo kao zajednica prava i tržišta.

Ovakve okolnosti ponovo oživljaju narativ prema kojem je historijski obrazac evropskih integracija velikim dijelom potican strahom i nesigurnosti. U tom kontekstu niti ovaj obrazac nije nov. Naime, tokom Hladnog rata evropska integracija bila je direktna posljedica straha od sovjetske prijetnje.

Naime, suverenistički otklon Šarla De Gola (Charles De Gaulle) od SAD-a šezdesetih godina, iako često tumačen kao kočnica, ojačao je evropsku samosvijest. Također i politika detanta američkog predsjednika Ričarda Niksona (Richard Nixon) i povlačenja iz Vijetnama natjerala je Evropu na koordinaciju vanjske politike. U svim tim slučajevima, američka nepredvidivost nije razorila Evropu, već ju je prisilila na redefiniciju vlastite uloge.

Trumpova politika nastavlja taj historijski niz, ali u radikalnijem obliku. Ona ne nudi alternativni poredak, već razgrađuje postojeći. Time proizvodi snažniji integracijski pritisak nego osnivački ugovori, koji su gradili institucije, ali nisu stvarali osjećaj političke nužnosti.

Ako Evropska unija iz ove faze izađe sa ozbiljnijom zajedničkom sigurnosnom politikom (kao što je slučaj sa najavljenim formiranjem “evropskog NATO-a”), jasnijim odnosom prema SAD-u i spremnošću da štiti vlastite geopolitičke interese, tada će se moći tvrditi da je Donald Trump, protiv vlastite namjere, postao jedan od ključnih akceleratora evropske integracije.

Evropa se, historijski gledano, ne ujedinjuje samo zbog izgrađenih vrijednosti, već i zbog prijetnji. Trumpova Amerika tu činjenicu čini više vidljivijom nego iko i ikada ranije. Time se završava era “normativne iluzije” i otvara faza geopolitičke Evrope, manje idealistične, ali znatno politički zrelije.