Knjiga „Opsada Sarajeva 1992–1995“ Šukrije Džidžovića je foto-monografija koja ne glumi distancu. Ona ulazi u opsjednuti grad iznutra – iz haustora, sa raskrsnica, iz redova za vodu, sa improvizovanih kuhinja i skloništa – i vraća čitaoca u vrijeme kada je običan prelazak ulice bio stvar odluke, sreće i hrabrosti. Autor u uvodnoj riječi to kaže najjednostavnije: „ono što se događa mom gradu ne smije ostati nespričano“ – i upravo je to srž cijele knjige.

Zapaljena Zetra (Foto: Šukrija Džidžović)

Ovo nije klasična historijska studija, nego vizuelni dosje: stotine fotografija, uz kratke, funkcionalne opise koji svakoj slici daju kontekst, mjesto i smisao. Poglavlja su složena tematski – od „Života pod opsadom“ i „Djece u opsadi“, preko „Urbicida“, pa do „Branilaca Sarajeva“, ratne proizvodnje za odbranu, dženaza i sahrana, komandnog kadra i domaćih medija koji su, kako sugerira naslov poglavlja, pokušavali biti „istinom protiv opsade“.

Branioci Sarajeva (Foto: Šukrija Džidžović)

Ta struktura čini da knjiga funkcioniše i kao album i kao priručnik sjećanja: listate je kao priču, ali joj se vraćate kao izvoru.

Marijin Dvor nakon granatiranja (Foto: Šukrija Džidžović)

U prvom dijelu dominira svakodnevica koja je u opsadi postala posebna disciplina: voda se nosi kao dragocjenost, redovi za vodu postaju rizična mjesta, improvizuje se ogrjev, kuća se održava „na mišiće“, a grad se uči preživljavanju iz dana u dan. U kadrovima se pojavljuju upozorenja na ulicama, ljudi koji se sklanjaju od snajpera, prizori pranja veša u koritu rijeke, pa i sitni, gotovo nevjerovatni detalji – poput uzgoja povrća u saksijama na krovovima. To su fotografije koje ne traže patetiku: dovoljno je što postoje. 

Djeca u Sarajevu tokom ratnih godina (Foto: Šukrija Džidžović)

Djeca na nastavi u haustorskoj školi (Foto: Šukrija Džidžović)

Posebno snažno djeluje poglavlje „Djeca u opsadi“. Džidžović ne bježi od ruševnih učionica i improvizovane nastave, ali hvata i ono što je tada bilo najteže objasniti: dječiji osmijeh koji se pojavljuje i kad nema razloga, radost oko snijega i sanki, poziranje pred kamerom kao mali dokaz normalnosti. U toj ravnoteži – između djetinjstva i rata – knjiga dobija emotivnu težinu koja nadilazi dokument.

Modna revija u opkoljenom Sarajevu (Foto: Šukrija Džidžović)

Poglavlje „Urbicid“ je, s druge strane, hladan podsjetnik na sistematsko razaranje grada. Tu su fotografije uništenih i zapaljenih simbola Sarajeva: Vijećnice, Glavne pošte, Željezničke stanice, Zetre, ranjene Baščaršije, pogođenih stambenih zgrada, ulica i infrastrukture. Džidžovićev objektiv bilježi da meta nije bio samo čovjek, nego i identitet grada – njegova arhitektura, kulturne tačke, tragovi zajedničkog života.

Modna revija u opkoljenom Sarajevu (Foto: Šukrija Džidžović)

U segmentu „Branioci Sarajeva“ i „Komandni kadar“ monografija prelazi na lice otpora: od mladića u farmerkama koji tek ulaze u uniformu, do postrojavanja, obuke, predaha između borbi i portreta ljudi koji su u tim godinama nosili vojnu i političku odgovornost. I ovdje je ton prepoznatljivo sarajevski – bez šminke i bez poziranja, više „stvarno“ nego „svečano“. Uz to, poglavlje o proizvodnji za odbranu pokazuje kako je grad pod blokadom pokušavao stvoriti minimum sredstava za opstanak i odbranu – improvizaciju kao nužnost, znanje kao jedini kapital. 

(Foto: Šukrija Džidžović)

Jedno od najtežih poglavlja je „Dženaze i sahrane“: fotografije ispraćaja i grobalja govore tiho, ali neumoljivo – o gubitku kao svakodnevnici i o ritualima koji su održavali ljudsko dostojanstvo. Bez senzacionalizma, ali s jasnom porukom: opsada nije bila apstraktna riječ, nego zbir imena, porodica i praznina. 

Josip Pejaković i Nazif Gljiva u ratu (Foto: Šukrija Džidžović)

Edin Dervišhalidović (Foto: Šukrija Džidžović)

Važan doprinos knjige je i dio o domaćim medijima: od ratnih press-konferencija do informisanja boraca i građana, uz podsjećanje na okolnosti u kojima je informacija bila i potreba i oružje. Među fotografijama su i prizori čitanja oskudnih izdanja na uličnim panelima, kao dokaz da je grad, čak i pod granatama, tražio istinu, vijest, riječ. 

Obraćanje državnog vrha Republike Bosne i Hercegovine (Foto: Šukrija Džidžović)

Knjiga, naravno, donosi i podatke koji su već ušli u historijske preglede, ali ovdje dobijaju dodatnu težinu jer stoje „rame uz rame“ sa slikama. U recenziji se navodi da je opsada trajala 1.425 dana, da je ubijen 11.541 stanovnik Sarajeva, među njima 1.601 dijete, te da je preko 50.000 ljudi ranjeno. Brojevi su hladni dok ih ne spojite s licima i ulicama na fotografijama – tada postaju iskustvo, a ne statistika. 

Socijalno nakon granatiranja (Foto: Šukrija Džidžović)

Na kraju, „Opsada Sarajeva 1992–1995“ nije knjiga koju se „pregleda“. Ona se lista polako, vraća vas na detalje, tjera da zastanete. Džidžović, ratni fotograf i novinar, kasnije i izdavač u dijaspori, ovdje je napravio ono što rade najuporniji svjedoci: ostavio trag koji se ne može lako prešutjeti niti potisnuti. U vremenu kada se sjećanja troše, a činjenice relativiziraju, ova fotomonografija stoji kao čvrst, vizuelno uvjerljiv podsjetnik – na grad koji je bio ranjen, ali nije pristao da bude slomljen.

Uništena školska učionica (Foto: Šukrija Džidžović)